Το ραδόνιο είναι ένα φυσικό ραδιενεργό στοιχείο που υπάρχει στο έδαφος, στα πετρώματα και σε ορισμένα δομικά υλικά, χωρίς να γίνεται αντιληπτό από τον άνθρωπο, καθώς είναι άχρωμο, άοσμο και άγευστο. Η παρουσία του σε κλειστούς χώρους μπορεί, ωστόσο, να δημιουργήσει αυξημένες συγκεντρώσεις και να αποτελέσει παράγοντα κινδύνου για την υγεία.
Με αφορμή τη συζήτηση για τα ιαματικά λουτρά Πολιχνίτου και ειδικότερα για την παρουσία ραδονίου στους χώρους των εγκαταστάσεων, τα «Πολιτικά» συνομίλησαν με τον φυσικό και διδάκτορα Περιβαλλοντικής Μηχανικής και Επιστήμης Στρατή Βογιάννη. Ο κ. Βογιάννης έχει ασχοληθεί ερευνητικά με το ραδόνιο και τη συμπεριφορά του σε χώρους ιαματικών εγκαταστάσεων, έχοντας μελετήσει και τα λουτρά Πολιχνίτου ως χαρακτηριστική περίπτωση.
Μιλά με απλά λόγια για το τι είναι το ραδόνιο, πού το συναντάμε στην καθημερινότητά μας, πότε μπορεί να αποτελέσει πρόβλημα, πώς μπορούμε να μετρήσουμε την παρουσία του και τι πρέπει να γνωρίζουν τόσο οι επισκέπτες όσο και οι εργαζόμενοι σε χώρους όπου υπάρχει ιαματικό νερό.
Τι είναι το ραδόνιο; Μπορείτε με απλά λόγια να μας γνωρίσετε αυτό το στοιχείο, για να κατανοήσουμε ευκολότερα αυτά που θα ερωτηθούν στη συνέχεια, και πού μπορεί να το συναντήσει ένας άνθρωπος στην καθημερινότητά του;
Επειδή το ερώτημά σας έχει επιστημονικό υπόβαθρο, για να γίνουν κατανοητά αυτά που θα ακολουθήσουν, θα προσπαθήσω να το εξηγήσω όσο πιο απλά γίνεται.
Το ραδόνιο είναι ένα φυσικό ραδιενεργό στοιχείο, το οποίο ανήκει στην ομάδα των ευγενών αερίων. Είναι άχρωμο, άοσμο και άγευστο, επομένως δεν μπορούμε να αντιληφθούμε την παρουσία του με τις αισθήσεις μας.
Παράγεται φυσικά από τη ραδιενεργό διάσπαση του ουρανίου που υπάρχει στο έδαφος και στα πετρώματα. Επειδή είναι αέριο, μπορεί να μετακινηθεί μέσα από τους πόρους του εδάφους και να εισέλθει σε κτίρια, υπόγεια, σπήλαια, στοές και άλλους κλειστούς χώρους.
Το ραδόνιο ανήκει στις λεγόμενες φυσικές πηγές ιοντίζουσας ακτινοβολίας. Οι φυσικά ραδιενεργές ουσίες που υπάρχουν στο περιβάλλον ονομάζονται συχνά NORM (Naturally Occurring Radioactive Materials).
Το βασικό πρόβλημα με το ραδόνιο είναι ότι, επειδή είναι αέριο, μπορεί να συγκεντρώνεται σε κλειστούς χώρους, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει επαρκής αερισμός.
Πόσο επικίνδυνο μπορεί να είναι για την υγεία μας;
Το ίδιο το ραδόνιο είναι ένα αέριο, όμως κατά τη ραδιενεργό του διάσπαση δημιουργούνται άλλα ραδιενεργά στοιχεία, τα οποία ονομάζονται θυγατρικά προϊόντα του ραδονίου. Αυτά μπορούν να προσκολληθούν στα σωματίδια της ατμόσφαιρας και, όταν τα εισπνέουμε, να παραμείνουν στους πνεύμονες.
Η έκθεση σε υψηλές συγκεντρώσεις ραδονίου για μεγάλο χρονικό διάστημα έχει συνδεθεί με την εμφάνιση καρκίνου του πνεύμονα. Η σχέση αυτή είχε αρχικά παρατηρηθεί σε εργαζόμενους σε ορυχεία άνθρακα και στη συνέχεια επιβεβαιώθηκε από επιδημιολογικές μελέτες στον γενικό πληθυσμό.
Το ραδόνιο μπορεί να υπάρχει στα σπίτια, στους χώρους εργασίας, σε σπήλαια, σε εγκαταστάσεις ιαματικών λουτρών και σε άλλους κλειστούς χώρους.
Σύμφωνα με την ελληνική νομοθεσία και την ΚΥΑ 43374/2020, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Β΄ 1881/18-5-2020, εκτιμάται ότι το ραδόνιο ευθύνεται για περίπου το ένα τρίτο της έκθεσης του ελληνικού πληθυσμού σε ιοντίζουσα ακτινοβολία. Με βάση τις ίδιες εκτιμήσεις, από περίπου 7.000 περιστατικά καρκίνου του πνεύμονα ετησίως στην Ελλάδα, ένα ποσοστό 5% έως 10% αποδίδεται στο ραδόνιο, δηλαδή περίπου 350 έως 700 περιστατικά τον χρόνο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά το ποσοστό αυτό σε παγκόσμιο επίπεδο περίπου στο 3% έως 14%.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η συνέργεια με το κάπνισμα. Για τους καπνιστές ο κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα λόγω έκθεσης στο ραδόνιο είναι σημαντικά αυξημένος.
Πού μπορεί να εκτίθεται ένας άνθρωπος στο ραδόνιο χωρίς να το γνωρίζει;
Υπάρχουν δύο βασικές ομάδες πληθυσμού. Η πρώτη αφορά εργαζόμενους σε χώρους όπου είναι πιθανό να υπάρχουν αυξημένες συγκεντρώσεις ραδονίου, όπως ορυχεία, λατομεία και άλλες εγκαταστάσεις εξόρυξης, σπήλαια, ιαματικές εγκαταστάσεις, υπόγειες εγκαταστάσεις, μετρό, σήραγγες και άλλους κλειστούς χώρους.
Η δεύτερη αφορά τον γενικό πληθυσμό και κυρίως τους ανθρώπους που περνούν πολλές ώρες μέσα σε σπίτια και κτίρια.
Το ραδόνιο μπορεί να προέρχεται από το έδαφος και το υπέδαφος κάτω από ένα κτίριο, από ορισμένα οικοδομικά υλικά, αλλά και από το νερό, κυρίως όταν αυτό προέρχεται από υπόγειες πηγές.
Πώς μετράμε το ραδόνιο και ποια επίπεδα θεωρούνται αυξημένα;
Η συγκέντρωση του ραδονίου μετράται σε Becquerel ανά κυβικό μέτρο, δηλαδή Bq/m³. Στην Ελλάδα το εθνικό επίπεδο αναφοράς για τη συγκέντρωση ραδονίου στους εσωτερικούς χώρους είναι τα 300 Bq/m³, σύμφωνα με το Π.Δ. 101/2018, άρθρο 74. Για να υπάρχει μια εικόνα, σε άλλες χώρες έχουν υιοθετηθεί διαφορετικά επίπεδα αναφοράς. Στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι 150 Bq/m³, στη Σουηδία 200 Bq/m³, στη Δανία 100 Bq/m³, στην Αγγλία 1.200 Bq/m³ και στον Καναδά 200 Bq/m³.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προτείνει επίπεδο αναφοράς 100 Bq/m³, ενώ επιτρέπει, όπου αυτό δεν είναι εφικτό, την υιοθέτηση επιπέδου έως 300 Bq/m³.
Τι είναι το ραδόνιο; Πού μπορεί να το συναντήσει ένας άνθρωπος στην καθημερινότητά του και πότε από ένα φυσικό στοιχείο του περιβάλλοντος μπορεί να μετατραπεί σε παράγοντα κινδύνου; Ο Δρ. Ευστράτιος Βογιάννης, Φυσικός, Διδάκτωρ Περιβαλλοντικής Μηχανικής και Επιστήμης στο Ινστιτούτο Γεωδυναμικής του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, εξηγεί με απλά λόγια τι είναι το ραδόνιο, πώς εισέρχεται στους χώρους όπου ζούμε και εργαζόμαστε και ποιες είναι οι επιπτώσεις της μακροχρόνιας έκθεσης.
Πώς μπορεί κάποιος να γνωρίζει αν υπάρχει αυξημένη συγκέντρωση ραδονίου στο σπίτι ή στον χώρο εργασίας του;
Η ελληνική νομοθεσία, μέσω του Π.Δ. 101/2018 και της ΚΥΑ 43374/2020, προβλέπει συγκεκριμένο πλαίσιο για το ραδόνιο. Η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας είναι ο αρμόδιος φορέας για το εθνικό σχέδιο δράσης και για τους σχετικούς ελέγχους.
Η ΕΕΑΕ πραγματοποιεί μετρήσεις συγκεντρώσεων ραδονίου σε κτίρια και κατοικίες, όταν ζητηθεί.
Υπάρχουν επίσης στην αγορά φορητές συσκευές και ανιχνευτές ραδονίου, οι οποίοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν για μια πρώτη μέτρηση. Το κόστος ενός τέτοιου οργάνου μπορεί να είναι περίπου 100 ευρώ, ενώ για μια πιο λεπτομερή διερεύνηση υπάρχουν εξειδικευμένα εργαστήρια.
Τι μπορεί να κάνει ένας πολίτης στην καθημερινότητά του για να περιορίσει την έκθεση;
Το σημαντικότερο και απλούστερο μέτρο είναι ο καλός αερισμός.
Ο συστηματικός αερισμός των χώρων, ιδιαίτερα των υπόγειων και των χώρων που βρίσκονται σε επαφή με το έδαφος, μπορεί να μειώσει σημαντικά τη συγκέντρωση του ραδονίου.
Ένας καλός διαμπερής αερισμός για περίπου μισή ώρα μπορεί να ανανεώσει τον αέρα ενός χώρου. Φυσικά, ο αερισμός δεν αφορά μόνο το ραδόνιο αλλά και μια σειρά άλλων ρύπων που συσσωρεύονται στους εσωτερικούς χώρους.
Τι γνωρίζουμε ειδικότερα για το ραδόνιο στα ιαματικά λουτρά και τι έχετε διαπιστώσει στην περίπτωση του Πολιχνίτου;
Έχω δημοσιεύσει σχετικές εργασίες σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και έχω μελετήσει τις συγκεντρώσεις και τη μεταφορά του ραδονίου σε εγκαταστάσεις ιαματικών λουτρών, χρησιμοποιώντας μεταξύ άλλων τα λουτρά Πολιχνίτου ως μελέτη περίπτωσης.
Οι συγκεντρώσεις του ραδονίου στους χώρους των ιαματικών εγκαταστάσεων δεν είναι σταθερές. Μπορούν να παρουσιάσουν σημαντικές αυξήσεις όταν το ιαματικό νερό εισέρχεται στον χώρο.
Το ύψος της συγκέντρωσης εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως η αρχική συγκέντρωση του ραδονίου στην πηγή, η γεωλογία της περιοχής, οι κλιματικές συνθήκες, ο τρόπος αποθήκευσης και μεταφοράς του νερού και ο τρόπος με τον οποίο το νερό εισέρχεται στις δεξαμενές ή στις πισίνες.
Για τον λόγο αυτό οι εγκαταστάσεις ιαματικών λουτρών θα πρέπει να διαθέτουν συστηματική και, κατά το δυνατόν, συνεχή παρακολούθηση των συγκεντρώσεων του ραδονίου.
Τι θα συμβουλεύατε έναν επισκέπτη των λουτρών, εφόσον δεν υπάρχει συστηματική παρακολούθηση;
Χωρίς πρόσφατα δεδομένα από μια συστηματική μελέτη, δεν θα μπορούσα να δώσω μια απόλυτη οδηγία. Σε πρακτικό επίπεδο, όμως, θα μπορούσε κάποιος να χρησιμοποιεί το λουτρό κάποιο χρονικό διάστημα μετά την πλήρωσή του, περίπου 20 λεπτά, ώστε να έχει προηγηθεί ένας αρχικός αερισμός του χώρου.
Θα πρέπει να αποφεύγεται η έντονη ανατάραξη του νερού και το έντονο ντους, ενώ είναι σημαντικό να υπάρχει καλός αερισμός.
Ο χρόνος παραμονής στο λουτρό θα μπορούσε επίσης να περιορίζεται περίπου στα 15 έως 20 λεπτά.
Θα πρέπει, όμως, να επαναλάβω ότι αυτές είναι πρακτικές οδηγίες με δεδομένο ότι δεν έχουμε πρόσφατα συστηματικά δεδομένα για τις συγκεκριμένες συνθήκες λειτουργίας.
Το ραδόνιο στο ιαματικό νερό είναι πάντα κάτι αρνητικό;
Το ραδόνιο θα πρέπει να παραμένει διαλυμένο στο νερό και, σε αυτή τη μορφή, έχει αναφερθεί η ευεργετική του δράση. Τα ιαματικά νερά, άλλωστε, έχουν πολλές ευεργετικές ιδιότητες, οι οποίες θα πρέπει να αξιολογούνται από τους αρμόδιους επιστήμονες και ειδικότερα από τους γιατρούς που ασχολούνται με την ιαματική ιατρική.
Το ζήτημα που μας ενδιαφέρει από πλευράς ακτινοπροστασίας είναι κυρίως τι συμβαίνει όταν το ραδόνιο περνά από το νερό στον αέρα και αυξάνεται η συγκέντρωσή του στον χώρο.
Για τους εργαζόμενους στις εγκαταστάσεις ιαματικών λουτρών χρειάζονται πιο ολοκληρωμένοι έλεγχοι και πλήρης συμμόρφωση με τη σχετική νομοθεσία, καθώς η έκθεσή τους είναι επαναλαμβανόμενη και για πολλές ώρες.
Τι μπορεί να γίνει για να αντιμετωπιστεί ένα πρόβλημα αυξημένων συγκεντρώσεων ραδονίου;
Πρώτα από όλα πρέπει να γνωρίζουμε το πρόβλημα. Το σημαντικότερο ζήτημα με το ραδόνιο είναι βασικά η άγνοια. Όταν γνωρίζουμε ότι υπάρχει αυξημένη συγκέντρωση, μπορούμε να λάβουμε μέτρα. Ο καλός φυσικός αερισμός είναι το πρώτο και πιο απλό μέτρο. Σε παλαιότερες κατοικίες, ιδιαίτερα σε σπίτια με υπόγεια, μπορεί να χρειαστεί μηχανικός αερισμός.
Επίσης, μπορούν να σφραγιστούν ανοίγματα, σωληνώσεις και άλλα σημεία από τα οποία το ραδόνιο μπορεί να εισέρχεται από το έδαφος στο κτίριο.
Υπάρχουν χώρες με πολύ μεγάλη εμπειρία στην αντιμετώπιση του προβλήματος. Στη Σουηδία, για παράδειγμα, το 1975 αποσύρθηκε από την αγορά συγκεκριμένο οικοδομικό προϊόν επειδή περιείχε στοιχεία που μπορούσαν να παράγουν αυξημένες συγκεντρώσεις ραδονίου.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ήδη από το 1990 υπήρχε η Οδηγία 90/143/Euratom, ενώ στην Ελλάδα το θέμα άρχισε να συζητείται πιο συστηματικά από το 2018.
Έχει γίνει κάποια έρευνα για το ραδόνιο στη Λέσβο;
Ναι. Το 2004 πραγματοποιήθηκε από το Τμήμα Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου έρευνα σε δημοτικά σχολεία της Λέσβου, την οποία οργάνωσα και επέβλεψα. Τα αποτελέσματα ήταν χρήσιμα και ανέδειξαν τη σημασία του καλού αερισμού των σχολικών χώρων. Έγιναν επιπλέον μετρήσεις και δόθηκαν οδηγίες, ενώ παράλληλα υπήρξε ενημέρωση για το θέμα.
Πιστεύω ότι τέτοιου είδους δράσεις θα μπορούσαν να επαναληφθούν σήμερα, με τη συμμετοχή των επιστημονικών φορέων του τόπου.
Τι θα μπορούσαν να κάνουν η Περιφέρεια και οι Δήμοι;
Η τοπική αυτοδιοίκηση θα πρέπει να αξιοποιεί την επιστημονική κοινότητα και τις υποδομές που υπάρχουν στον τόπο. Ένα πρόγραμμα συστηματικών μετρήσεων σε σχολεία, δημόσια κτίρια, χώρους εργασίας και άλλες εγκαταστάσεις θα μπορούσε να ενταχθεί στους προϋπολογισμούς της Περιφέρειας ή των Δήμων. Δεν πρόκειται για ένα έργο ιδιαίτερα ακριβό, ενώ μπορεί να προσφέρει σημαντικά στοιχεία για την προστασία της δημόσιας υγείας.
Οι πολίτες, από την πλευρά τους, μπορούν να ζητούν ελέγχους στους χώρους όπου ζουν και εργάζονται ή να προμηθεύονται κατάλληλους μετρητές για να αποκτήσουν μια πρώτη εικόνα.
Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας, το σημαντικότερο μήνυμα που πρέπει να κρατήσουμε για το ραδόνιο;
Να γνωρίζουμε ότι υπάρχει. Το ραδόνιο είναι ένας φυσικός παράγοντας του περιβάλλοντος και δεν μπορούμε να τον εξαφανίσουμε. Μπορούμε όμως να μετρήσουμε τη συγκέντρωσή του και, όταν αυτή είναι αυξημένη, να πάρουμε τα κατάλληλα μέτρα. Δεν χρειάζεται ούτε πανικός ούτε αδιαφορία. Χρειάζεται γνώση, μέτρηση και σωστή αντιμετώπιση.
Και εδώ θα ήθελα να αναφερθώ ειδικά στο Τμήμα Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Είναι ένα τμήμα με περίπου 40 χρόνια παρουσίας, με σημαντική εργαστηριακή και ερευνητική υποδομή και ανθρώπους με μεγάλη επιστημονική εμπειρία. Η τοπική κοινωνία μπορεί και πρέπει να αξιοποιεί αυτή τη γνώση και την υποδομή. Υπάρχει επιστημονικό δυναμικό στον τόπο που μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην καταγραφή, την ενημέρωση και την αντιμετώπιση περιβαλλοντικών ζητημάτων όπως το ραδόνιο.
