Η Πρωτομαγιά δεν είναι μόνο ημέρα εργατικών διεκδικήσεων. Στην ελληνική ιστορική μνήμη συνδέθηκε ανεξίτηλα και με την εκτέλεση των 200 αγωνιστών στην Καισαριανή, την 1η Μαΐου 1944.
Η Πρωτομαγιά κουβαλά μέσα της πολλές μνήμες. Είναι ημέρα αγώνα για την εργασία, για την αξιοπρέπεια, για τα δικαιώματα των ανθρώπων που διεκδίκησαν καλύτερες συνθήκες ζωής. Στην Ελλάδα, όμως, η Πρωτομαγιά έχει συνδεθεί και με μία από τις πιο βαθιές πληγές της Κατοχής: την εκτέλεση των 200 αγωνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, την 1η Μαΐου 1944.
Ογδόντα δύο χρόνια μετά, οι φωτογραφίες που ήρθαν στο φως από εκείνο το πρωινό δεν αποτελούν απλώς ένα ιστορικό ντοκουμέντο. Λειτουργούν σαν μια σιωπηλή μαρτυρία απέναντι στον χρόνο. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, η συλλογή αριθμεί 262 φωτογραφίες και αποτυπώνει την πορεία των 200 λίγο πριν από την εκτέλεσή τους, ενώ τα πρώτα 12 φωτογραφικά ντοκουμέντα που δημοσιοποιήθηκαν καταγράφουν τις τελευταίες στιγμές τους πριν πέσουν από τα πυρά των ναζιστικών δυνάμεων κατοχής.
Το ιστορικό αυτό υλικό πέρασε πλέον στην κυριότητα του ελληνικού Δημοσίου, έπειτα από συντονισμένες ενέργειες του Υπουργείου Πολιτισμού και τη συνδρομή της Ελληνικής Πρεσβείας στο Βέλγιο. Μαζί με τις φωτογραφίες παραλήφθηκαν και άλλα τεκμήρια της συλλογής, ενώ η διαδικασία περιλάμβανε έλεγχο αυθεντικότητας, τεκμηρίωση και χαρακτηρισμό της συλλογής ως μνημείου.
Ανάμεσα στους 200 βρίσκονταν και έξι άνθρωποι με καταγωγή από τη Λέσβο.
Ο Γιάννης Ανούσας, ο Ιγνάτης Αντωνέλλης και ο Στέφανος Φουντής από τον Μανταμάδο, ο Ηλίας Κακαλιός από την Αγιάσο, ο Αναστάσης Πατέστος από τη Μυτιλήνη και ο Τηλέμαχος Βασάλος, που συνδέθηκε με τη Μυτιλήνη και τη Λέσβο μέσα από την πολιτική και αγωνιστική του δράση, εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή.
Οι Φίλοι Ιστορικής Μνήμης και Πολιτιστικής Δημιουργίας έδωσαν το 2017 στη δημοσιότητα τα βιογραφικά των έξι Λέσβιων αγωνιστών-θυμάτων της ναζιστικής θηριωδίας και παράθεσαν μια ξεχωριστή μαρτυρία.
Ανουσάς Γιάννης. Γεννήθηκε στο Μανταμάδο το 1920. Φεύγει από το χωριό του και εγκαθίσταται μόνιμα στην Αθήνα. Γίνεται μέλος (και αργότερα στέλεχος) του ΚΚΕ. Συλλαμβάνεται από τη μεταξική δικτατορία και κλείνεται στην Ακροναυπλία. Την περίοδο της Κατοχής αναπτύσσει πλούσια αντιστασιακή δράση και αναδείχνεται σε στέλεχος της ΕΠΟΝ. Για το λόγο αυτό πιάνεται και εκτελείται από τους καταχτητές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του ’44.
Αντωνέλης Ιγνάτης. Γεννήθηκε στο Μανταμάδο το 1903. Εργάζεται σαν ηλεκτρολόγος στο εργοστάσιο Ραπίτη στη Μυτιλήνη. Το 1932 γίνεται μέλος του ΚΚΕ. Πιάνεται το 1936 από τη μεταξική δικτατορία και εξορίζεται στην Ανάφη. Μετά την πτώση του Μουσολίνι και την ανακωχή του Μπαντόλιο (25-7-1943) οι εξόριστοι Αναφιώτες αφήνονται ελεύθεροι. Ύστερα από πολλές ταλαιπωρίες φτάνει στην Τζια κι ύστερα από δυο μέρες στη Σύρο, όπου ξαναπιάνεται και κλείνεται στις φυλακές της Σύρας (Λαζαρέτα). Από εκεί οι Γερμανοί τον μεταφέρουν στις φυλακές Αβέρωφ και στη συνέχεια στο Χαϊδάρι. Την Πρωτομαγιά του ’44 εκτελείται απ’ τους Γερμανούς στην Καισαριανή.
Βασάλος Τηλέμαχος. Γεννήθηκε το 1915 στην Τένεδο. Ήδη από το Γυμνάσιο αναπτύσσει πολιτική δραστηριότητα. Το 1934 μπαίνει στις γραμμές της ΟΚΝΕ και αργότερα γίνεται Γραμματέας της ΟΚΝΕ Λέσβου και μέλος του ΚΚΕ. Την περίοδο της «κοσμογονίας» του Κονδύλη εξορίζεται στην Ανάφη. Στη διάρκεια της μεταξικής δικτατορίας δουλεύει παράνομα, οπότε πιάνεται και εκτοπίζεται ξανά στην Ανάφη. Υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία και ξαναστέλνεται στο ξερονήσι. Ύστερα από τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας (8-9-1943) δραπετεύει, αλλά συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς στη Σύρο και κλείνεται στις φυλακές Αβέρωφ. Από κει μεταφέρεται στο Χαϊδάρι και την Πρωτομαγιά του ’44 εκτελείται στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.
Κακαλιός Ηλίας. Γεννήθηκε το 1913 στην Αγιάσο. Ήταν Γραμματέας της ΟΚΝΕ Αγιάσου, που εξέδιδε τότε δική της τοπική εφημερίδα. Ράφτης στο επάγγελμα, πρωτοστατεί για τη συγκρότηση της Συνεργατικής Ραφτάδων Αγιάσου. Το 1934 γίνεται μέλος του ΚΚΕ και την επόμενη χρονιά εξορίζεται για τέσσερις μήνες στη Σίκινο. Γυρίζει και με ακόμα μεγαλύτερο ζήλο δουλεύει για το Κόμμα και το Λαό, ενώ στη διάρκεια της μεταξικής δικτατορίας υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία. Το Δεκέμβρη του 1938, παραμονή της απόλυσής του από το Στρατό, τον συλλαμβάνουν και τον εκτοπίζουν στη Σίφνο κι από κει στην Ανάφη, για να εκτίσει παλιότερη ποινή που του είχε επιβληθεί. Μένει στην Ανάφη μέχρι το 1943 και από κει μεταφέρεται στις φυλακές Αβέρωφ και παραδίδεται από την εθνοπροδοτική κυβέρνηση της Αθήνας στις γερμανικές αρχές κατοχής. Από τις φυλακές Αβέρωφ μεταφέρεται στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και την Πρωτομαγιά του ’44 εκτελείται στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τους Γερμανούς ναζιστές.
Πατέστος Αναστάσης. Γεννήθηκε το 1902 στα Μοσχονήσια και ήρθε στη Μυτιλήνη πριν τη μικρασιατική καταστροφή. Απ’ το 1919 ως το 1927 υπηρετεί στη Χωροφυλακή, από την οποία θα απολυθεί λόγω ανάμειξής του με το κομμουνιστικό κίνημα. Εντάσσεται στην Κομμουνιστική Νεολαία και παράλληλα δουλεύει σαν τυπογράφος. Μέσα από τη δράση του στο εργατικό κίνημα αναδεικνύεται σε στέλεχος του ΚΚΕ και το 1932 συλλαμβάνεται και εξορίζεται. Το 1935 δουλεύει στην Κ.Ο. Αθήνας ως οργανωτικός υπεύθυνος στην περιοχή Πατησίων. Αρχές του 1936 αναλαμβάνει Γραμματέας της Περιφερειακής Επιτροπής του ΚΚΕ. Συλλαμβάνεται επί δικτατορίας Μεταξά και εξορίζεται στην Ανάφη. Από κει φυλακίζεται στην Ακροναυπλία από το 1937 ως το Γενάρη του 1943, οπότε μεταφέρεται στο στρατόπεδο της Λάρισας. Στη συνέχεια κλείνεται στις φυλακές Αβέρωφ και μετά στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Εκτελείται από τους ναζί στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.
Φουντής Στέφανος. Γεννήθηκε στο Μανταμάδο το 1908. Το 1928 οργανώνεται στην ΟΚΝΕ. Το 1932 αποφοιτά με άριστα από το Λύκειο Μυτιλήνης και στέλνεται στη Γάνδη του Βελγίου για να σπουδάσει μηχανολόγος–ηλεκτρολόγος με υποτροφία του Καραντώνειου Κληροδοτήματος Μυτιλήνης. Γίνεται μέλος του ΚΚΕ και το 1935 γυρίζει στη Λέσβο και δουλεύει μέσα από την Κ.Ο. Μυτιλήνης. Διατέλεσε μέλος της Περιφερειακής Επιτροπής της Κ.Ο. Μυτιλήνης. Το 1936 πιάνεται στον Ωρωπό Αττικής και εξορίζεται στην Ανάφη. Από εκεί στέλνεται διαδοχικά στην Ακροναυπλία, στις φυλακές Μυτιλήνης, στις φυλακές Σύρου (μέλος της ομάδας πολιτικών κρατουμένων Λαζαρέτας Σύρου το 1938) και πάλι στην Ακροναυπλία.
