Αρθρο βασισμένο στις αναλύσεις του καθηγητή του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου και πρώην Γενικού Γραμματέα Αιγαίου & Νησιωτικής Πολιτικής Δ. Χαλκιώτη.
Την προηγούμενη εβδομάδα αναλύσαμε πώς το συμφέρον και η λογική των αποφάσεων καθορίζουν την πολιτική ζωή. Σήμερα, θα εμβαθύνουμε σε μια έννοια που ακούμε καθημερινά: τον Λαϊκισμό. Ο λαϊκισμός δεν είναι απλώς μια πολιτική στάση, αλλά μια ιδεολογία και στρατηγική που χαρακτηρίζεται από «υπερβολική και μη αυθεντική λαϊκότητα». Στόχος του είναι ο πολιτικός να γίνει αρεστός λέγοντας αυτά που ακούγονται ευχάριστα, ενώ συχνά αποκρύπτει την αλήθεια.
Είναι η κατ’ επίφαση λαϊκότητα, η χρήση των λαϊκών στοιχείων με στόχο την εξυπηρέτηση ιδιοτελών σκοπιμοτήτων και η μίμηση του λαϊκού στοιχείου. Ο λαϊκισμός λειτουργεί ως μια μορφή κοινωνικοπολιτικής σκέψης που αντιπαραβάλλει τα συμφέροντα του λαού ενάντια στις ελίτ. Το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του όμως είναι ότι αποτελεί μια τεχνική να μιλάς στο υποσυνείδητο των ανθρώπων. Συνδέει τους κρυφούς τους φόβους και τις ελπίδες με την κατεύθυνση που επιθυμεί ο πολιτικός.
Σύμφωνα με τον Σίγκμουντ Φρόυντ, το υποσυνείδητο είναι μια τεράστια αποθήκη μέσα στην οποία οι άνθρωποι καταχωνιάζουν ό,τι δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν. Εκεί «αποθηκεύουμε» φόβους που δεν μπορούμε να ξεπεράσουμε, επιθυμίες που αδυνατούμε να ικανοποιήσουμε και ένστικτα που δεν μπορούμε να εξωτερικεύσουμε. Οι λαϊκιστές συνδέουν αυτούς τους κρυφούς φόβους και τις ελπίδες μας με την κατεύθυνση που οι ίδιοι επιθυμούν.
Μέσα μας εξελίσσεται μια διαρκής σύγκρουση ανάμεσα στο «θέλω» και το «πρέπει», αυτό που η ψυχολογία ονομάζει σύγκρουση ΕΓΩ-ΥΠΕΡΕΓΩ (ΕΓΩ: Συνδέεται με τα «θέλω» μας. Είναι οι κρυφοί πόθοι και οι επιθυμίες που μας δίνουν την ώθηση να δράσουμε και να διεκδικήσουμε όσα θέλουμε.ΥΠΕΡΕΓΩ: Συνδέεται με τα «πρέπει» μας. Είναι οι κρυφοί φόβοι και οι ηθικοί ή κοινωνικοί περιορισμοί που μας συγκρατούν και μας σταματούν από το να πράξουμε ορισμένα πράγματα.
Η συμπεριφορά μας συχνά καθορίζεται από τη σύγκρουση ανάμεσα σε αυτά τα δύο. Όταν δεν μπορούμε να εκφράσουμε ή να εξισορροπήσουμε αυτά τα κρυμμένα συναισθήματα, μπορεί να δημιουργηθούν εσωτερικά συμπλέγματα, ενοχές, φοβίες και άγχος).
Οι κρυφοί μας πόθοι μας ωθούν να πράξουμε, ενώ οι κρυφοί μας φόβοι μας σταματούν. Όσο δεν μπορούμε να εκφράσουμε αυτά τα κρυμμένα συναισθήματα, τόσο αυτά «τρώνε την ψυχή μας». Μας στερούν τη χαρά και την ηρεμία μας και μας δημιουργούν ένα σωρό συμπλέγματα, υστερίες, φοβίες, ενοχές και άλλα ακραία συμπτώματα. Η πολιτική, λοιπόν, δεν είναι μόνο θέμα λογικής, αλλά μια βαθιά ψυχολογική διαδικασία που επηρεάζει άμεσα την ψυχική μας υγεία και τη στάση μας απέναντι στη ζωή.
Στο επόμενο άρθρο: Είδαμε πώς ο πολιτικός λόγος αγγίζει το υποσυνείδητό μας. Τι συμβαίνει όμως όταν πολλοί άνθρωποι μαζί γινόμαστε μια «μάζα»; Την επόμενη εβδομάδα, θα αναλύσουμε τη δύναμη του πλήθους και γιατί τα απλά συνθήματα «καρφώνονται» στο μυαλό μας.
