Από τον Τεριάντ, τον Τσαρούχη, τον Μόραλη και τον Γκίκα, στα καλλιτεχνικά εργαστήρια του Παρισιού και του Μονάχου. Ένας σπουδαίος μεταξοτύπης και η Γερμανίδα σύντροφος της ζωής του έχουν δημιουργήσει στην Ερεσό έναν μικρόκοσμο όπου συνυπάρχουν η τέχνη, η ιστορική μνήμη και η ανιδιοτελής αγάπη για τα ζώα.

Υπάρχουν άνθρωποι που κουβαλούν μέσα τους ολόκληρες εποχές. Που δεν χρειάζεται να ανοίξεις ένα βιβλίο για να γνωρίσεις την ιστορία της τέχνης, αλλά αρκεί να καθίσεις απέναντί τους και να τους αφήσεις να ξετυλίξουν το νήμα των αναμνήσεών τους.

Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι ο Άγγελος – Ευάγγελος Ζαχαριάδης, κρητικής καταγωγής, ένας δεξιοτέχνης της μεταξοτυπίας με σημαντική διαδρομή στην ευρωπαϊκή καλλιτεχνική σκηνή, που επέλεξε, μαζί με τη σύντροφο της ζωής του, Herta Müller, να εγκατασταθεί μόνιμα στην Ερεσό από τη δεκαετία του ’90 κι έπειτα, ενώ η πρώτη του επαφή με το νησί ήταν τη δεκαετία του ’70. Μακριά από τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, τις αίθουσες τέχνης και την κοσμικότητα των εγκαινίων, οι δυο τους δημιούργησαν έναν δικό τους κόσμο, στο χωριό της Ερεσού, κοντά στο βουνό. Έναν κόσμο που διατηρεί ζωντανό το αποτύπωμα μιας από τις σημαντικότερες περιόδους της νεότερης ελληνικής τέχνης.

Ένας σκύλος, η θάλασσα και μια απόφαση ζωής

Η ιστορία της εγκατάστασής τους στη Λέσβο θα μπορούσε να αποτελέσει από μόνη της το σενάριο μιας ταινίας. Η πρώτη τους γνωριμία με το νησί συνδέεται με τη δημιουργία του Μουσείου Τεριάντ. Ο Ζαχαριάδης, προσωπικός φίλος του μεγάλου Λέσβιου τεχνοκριτικού και εκδότη Στρατή Ελευθεριάδη, γνωστού διεθνώς ως Τεριάντ, ήρθε στη Λέσβο την περίοδο που κατασκευαζόταν το κτίριο του μουσείου, προκειμένου να παρακολουθήσει την εξέλιξη των εργασιών.

Με την ευκαιρία εκείνης της επίσκεψης, το ζευγάρι αποφάσισε να περιηγηθεί στο νησί και να κάνει τις διακοπές του. Γύρισαν διάφορες τουριστικές περιοχές της Λέσβου, ώσπου έφτασαν στην Ερεσό, αναζητώντας ένα δωμάτιο για να μείνουν και να απολαύσουν τη θάλασσα, τη μεγάλη αγάπη της Herta. Υπήρχε, ωστόσο, ένα μικρό πρόβλημα. Μαζί τους ταξίδευε και ο σκύλος τους, τον οποίο κανείς από τους ιδιοκτήτες καταλυμάτων που συνάντησαν δεν δεχόταν να φιλοξενήσει.

Η λύση που σκέφτηκαν ήταν τόσο απλή όσο και απρόβλεπτη, αντί να αναζητούν κάθε καλοκαίρι ένα δωμάτιο που να δέχεται και τον τετράποδο σύντροφό τους, αποφάσισαν ότι το ευκολότερο ήταν να αγοράσουν ένα σπίτι! Έτσι ξεκίνησε η σχέση τους με την Ερεσό. Αρχικά ως τόπο καλοκαιρινών διακοπών και, από τη δεκαετία του ’90, ως τόπο μόνιμης κατοικίας. Κατά έναν παράξενο τρόπο, η φιλοζωία, τους καθόρισε τη γεωγραφία της υπόλοιπης ζωής τους.

Ο άνθρωπος που γνώριζε τα μυστικά του χρώματος

Ο Άγγελος Ζαχαριάδης ανήκει σε εκείνους τους ανθρώπους της τέχνης που, αν και βρίσκονται συχνά πίσω από τις υπογραφές των μεγάλων δημιουργών, έχουν συμβάλει καθοριστικά στην κυκλοφορία και τη διάδοση του έργου τους.

Η μεταξοτυπία στα χέρια του δεν ήταν μια απλή διαδικασία αναπαραγωγής ενός ζωγραφικού έργου. Ήταν μια επίπονη, απαιτητική εργασία, που προϋπέθετε βαθιά γνώση του χρώματος, ακρίβεια, υπομονή και σχεδόν εμμονική προσήλωση στη λεπτομέρεια.

Κάθε χρωματικός τόνος, κάθε διαβάθμιση, κάθε λεπτή απόχρωση έπρεπε να αποδοθεί με τέτοια πιστότητα, ώστε να μη χάνεται τίποτα από την πρόθεση του δημιουργού. Η επιλογή των χρωμάτων, η προετοιμασία των τελάρων και οι διαδοχικές εκτυπώσεις αποτελούσαν μια διαδικασία που απαιτούσε εξαιρετική δεξιοτεχνία.

Η εμπιστοσύνη που του έδειχναν καλλιτέχνες όπως ο Γιάννης Τσαρούχης, που ήταν και προσωπικός του φίλος, ο Μόραλης, ο Γκίκας και δεκάδες ξένων και γνωστών καλλιτεχνών, ήταν σύμφωνα με τις αφηγήσεις του, απόλυτη. Δεν εμπιστεύονταν εύκολα αλλού την εκτύπωση των έργων τους, γνωρίζοντας ότι ο Ζαχαριάδης μπορούσε να αντιληφθεί όχι μόνο την τεχνική, αλλά και την ιδιαίτερη αισθητική της ζωγραφικής τους.

Τα μαγικά του χέρια, η λεπτολογία και η ιδιαίτερη αντίληψη του χρώματος ήταν εκείνα που έκαναν το όνομά του γνωστό στους καλλιτεχνικούς κύκλους του Παρισιού και του Μονάχου. Καλλιτέχνες τον αναζητούσαν για να του εμπιστευθούν τα έργα τους, γνωρίζοντας ότι η μεταφορά μιας ζωγραφικής σύνθεσης στη μεταξοτυπία απαιτούσε κάτι πολύ περισσότερο από τεχνικές γνώσεις. Απαιτούσε έναν άνθρωπο που να κατανοεί σε βάθος την τέχνη.

Το όνομά του στους ευρωπαϊκούς καταλόγους τέχνης

Αναζητώντας τα ίχνη της επαγγελματικής του διαδρομής στα ευρωπαϊκά αρχεία τέχνης, συναντά κανείς το όνομα Angelos Zachariadis σε καταλόγους σημαντικών οίκων δημοπρασιών. Ο αυστριακός οίκος Dorotheum καταγράφει τη συνεργασία του με τον Ελβετό καλλιτέχνη Camille Graeser, σημαντικό εκπρόσωπο της γεωμετρικής αφηρημένης τέχνης. Το όνομά του εμφανίζεται επίσης στον κατάλογο «Estampes & Multiples» του γαλλικού οίκου Millon, αλλά και στην ελληνική αγορά τέχνης συναντάμε τεκμήρια της δουλειάς του. Μικρές αλλά πολύτιμες ψηφίδες μιας μεγάλης επαγγελματικής διαδρομής, που αποκαλύπτουν ότι πίσω από την υπογραφή ενός σπουδαίου ζωγράφου υπάρχει συχνά ένας άλλος δημιουργός, του οποίου η συμβολή παραμένει άγνωστη στο ευρύ κοινό.

Όταν η τέχνη έκανε τη δική της επανάσταση

Καθώς η κουβέντα μας εξελίσσεται, στο δωμάτιο μοιάζουν να εισέρχονται διαδοχικά ο Τσαρούχης, ο Μόραλης, ο Γκίκας, ο Ρίτσος, ο Τεριάντ, ενώ ανάμεσα στα ονόματα της ελληνικής χαρακτικής μνημονεύεται και εκείνο του Γιάννη Ψυχοπαίδη.

Ιστορίες από το Παρίσι, το Μόναχο και την Αθήνα, περιστατικά άλλοτε ξεκαρδιστικά και άλλοτε βαθιά συγκινητικά, πολιτικές συζητήσεις και αναμνήσεις από μια εποχή που η τέχνη δεν ήταν αποκομμένη από τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις. Ιδιαίτερα τα δύσκολα χρόνια της δικτατορίας, όταν πολλοί άνθρωποι του πνεύματος και της τέχνης αναγκάστηκαν, εξαιτίας των πολιτικών τους φρονημάτων, να ζήσουν μακριά από την πατρίδα τους, η δημιουργία υπήρξε για εκείνους καταφύγιο, αντίδοτο και πράξη αντίστασης.

Ο Ζαχαριάδης θυμάται περιστατικά και συζητήσεις που αποτυπώνουν το κλίμα εκείνης της περιόδου κατά την οποία η πολιτική πραγματικότητα καθόριζε συχνά ακόμη και τον τόπο όπου μπορούσε να ζήσει και να δημιουργήσει ένας καλλιτέχνης. Οι αφηγήσεις του δεν περιστρέφονται γύρω από τη διασημότητα των ανθρώπων που γνώρισε. Εκείνο που αναδεικνύεται είναι η ανθρώπινη πλευρά τους, οι αγωνίες, οι ιδιορρυθμίες, οι φιλίες, οι διαφωνίες και η καθημερινότητα ανθρώπων που σήμερα αποτελούν κεφάλαια της πολιτιστικής μας ιστορίας.

Και καθώς η συζήτηση προχωρά, αντιλαμβάνεσαι ότι απέναντί σου δεν βρίσκεται απλώς ένας άνθρωπος που συνεργάστηκε με σημαντικούς καλλιτέχνες, αλλά ένας πολύτιμος μάρτυρας μιας εποχής κατά την οποία η τέχνη έκανε τη δική της επανάσταση.

Herta Müller: 63 χρόνια κοινής διαδρομής

Δίπλα του, εδώ και 63 ολόκληρα χρόνια, η Herta Müller. Μια ανθεκτική Γερμανίδα, που μοιράστηκε μαζί του τις μετακινήσεις, τις αγωνίες, τις απαιτήσεις του εργαστηρίου και τις χαρές μιας ζωής αφιερωμένης στην τέχνη. Η Herta δεν υπήρξε απλώς η σύζυγος ενός καταξιωμένου μεταξοτύπη. Έμαθε να συνομιλεί στη γλώσσα της τέχνης, να κατανοεί τις απαιτήσεις της δημιουργίας και να συμμετέχει στην καθημερινή, επίπονη εργασία του εργαστηρίου, αποτελώντας πολύτιμη συνεργάτιδα του Ζαχαριάδη.

Η δική της συμβολή σε αυτή τη διαδρομή είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του ζευγαριού. Πίσω από τις αμέτρητες ώρες δουλειάς, τις συνεργασίες με τους καλλιτέχνες και τις μετακινήσεις από χώρα σε χώρα, βρίσκεται μια γυναίκα που συμμετείχε ενεργά στη διαμόρφωση αυτού του κοινού κόσμου. Έμαθε να αναγνωρίζει τις αποχρώσεις, να παρατηρεί τις λεπτομέρειες, να κατανοεί την αγωνία του δημιουργού και την προσήλωση του μεταξοτύπη στο τελικό αποτέλεσμα. Εξήντα τρία χρόνια συντροφικότητας, με κοινό κώδικα επικοινωνίας την τέχνη, το χιούμορ, την αγάπη για τη φύση και τα ζώα. Και, βέβαια, τη θάλασσα, που παραμένει η μεγάλη αδυναμία της Herta.

Ένας καφές από τα χέρια του Γιάννη Ρίτσου

Η Herta έχει τις δικές της πολύτιμες αναμνήσεις από εκείνη την εποχή, που δεν αφορούν τόσο το μεγαλείο των προσωπικοτήτων που γνώρισε, όσο τις μικρές, ανθρώπινες στιγμές που μοιράστηκε μαζί τους. Μας διηγείται την επίσκεψή της στο σπίτι του Γιάννη Ρίτσου. Εκείνο που της είχε κάνει ιδιαίτερη εντύπωση ήταν η απλότητα με την οποία ζούσε ένας τόσο σπουδαίος άνθρωπος.

Ο κορυφαίος Έλληνας ποιητής τής έψησε ο ίδιος τον καφέ, κι εκείνη παρατηρούσε τον χώρο του, τον λιτό τρόπο ζωής του, την ανεπιτήδευτη συμπεριφορά του και την απουσία οποιασδήποτε επιτήδευσης που θα μπορούσε να συνοδεύει το μέγεθος της προσωπικότητάς του.

Ένας ποιητής που με το έργο του είχε ξεπεράσει τα σύνορα της Ελλάδας, ένας άνθρωπος που είχε βιώσει διώξεις και εξορίες, βρισκόταν απέναντί της με την απλότητα ενός οικοδεσπότη που ετοίμαζε τον καφέ για την επισκέπτριά του. Από όλες τις εντυπώσεις που θα μπορούσε να της είχε αφήσει μια συνάντηση με τον Ρίτσο, εκείνη συγκράτησε περισσότερο την απλότητά του.

Όταν ο Ντομινίκ ξεπήδησε από έναν πίνακα του Τσαρούχη

Μια άλλη, ιδιαίτερα γοητευτική ανάμνηση έρχεται από το εργαστήριο, όταν ο Άγγελος και η Herta εργάζονταν πάνω στις μεταξοτυπίες του Τσαρούχη με τις «Τέσσερις Εποχές».

Ο Ντομινίκ, ένα από τα γνωστά μοντέλα του ζωγράφου κατά την παραμονή του στη Γαλλία, είχε γίνει για την ίδια ένα εξαιρετικά οικείο πρόσωπο, χωρίς να τον έχει συναντήσει ποτέ. Είχε περάσει αμέτρητες ώρες παρατηρώντας από κοντά τα χαρακτηριστικά του. Κάθε λεπτομέρεια του προσώπου του, κάθε σκιά, κάθε χρωματική διαβάθμιση είχε αποτυπωθεί στη μνήμη της μέσα από την επίπονη διαδικασία της μεταξοτυπίας.

Όταν κάποια στιγμή βρέθηκε μπροστά στον ίδιο τον Ντομινίκ, η εντύπωση που της προκάλεσε η συνάντηση ήταν μοναδική. Είχε την παράξενη αίσθηση ότι γνώριζε ήδη αυτόν τον άνθρωπο, παρόλο που τον συναντούσε για πρώτη φορά. Το πρόσωπό του είχε περάσει τόσες φορές μπροστά από τα μάτια της, μέσα από τα χρώματα και τις διαδοχικές εκτυπώσεις, που της φαινόταν σαν να τον είχε ήδη συναντήσει στην πραγματική ζωή. Σήμερα, τόσες δεκαετίες αργότερα, εκείνος ο καφές από τα χέρια του Ρίτσου και η πρώτη συνάντηση με τον Ντομινίκ παραμένουν στη μνήμη της ως μικρές, ανεκτίμητες στιγμές μιας μεγάλης ζωής.

Τα σοκάκια της Ερεσού που περπάτησαν σπουδαίοι καλλιτέχνες

Πόσοι άραγε από τους κατοίκους της Ερεσού γνωρίζουν ότι στα στενά σοκάκια του χωριού τους έχουν περπατήσει σημαντικοί Έλληνες και ξένοι καλλιτέχνες, ιδιοκτήτες γκαλερί και άνθρωποι της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής σκηνής;

Στο σπίτι του Αγγελου και της Herta, μακριά από τη δημοσιότητα, φιλοξενήθηκαν κατά καιρούς άνθρωποι που συνδέθηκαν με την ιστορία της σύγχρονης τέχνης. Η Ερεσός έγινε για εκείνους κάτι περισσότερο από ένας τόπος ανάπαυσης. Έγινε σημείο συνάντησης διαφορετικών πολιτισμών, αναμνήσεων και ανθρώπων που μοιράζονταν μια κοινή αισθητική και έναν ιδιαίτερο τρόπο αντίληψης της ζωής.

Κι όλα αυτά συνέβαιναν αθόρυβα, χωρίς επισημότητες, χωρίς φωτογραφικά φλας και χωρίς το χωριό να γνωρίζει πάντοτε τη διαδρομή των επισκεπτών του. Είναι εντυπωσιακό το πόση ιστορία μπορεί να έχει περάσει μέσα από τα στενοσόκακα ενός λεσβιακού χωριού, χωρίς ποτέ να διεκδικήσει τη δημοσιότητα που της αναλογεί.

Ένας αντισυμβατικός άνθρωπος με απέραντη ευαισθησία

Στην πρώτη γνωριμία με τον Άγγελο Ζαχαριάδη ίσως δυσκολευτείς να τον αποκωδικοποιήσεις. Μοιάζει μυστηριώδης, αντισυμβατικός, αθυρόστομος, με ένα ιδιαίτερο, συχνά ανατρεπτικό χιούμορ, που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της προσωπικότητάς του. Όσο όμως τον γνωρίζεις, αντιλαμβάνεσαι ότι η τέχνη κατοικεί μέσα του και ότι η ευαισθησία του εκφράζεται με έναν τρόπο διαφορετικό από τον συνηθισμένο.

Δεν έχει ανάγκη από επιτηδευμένες ευγένειες ή μεγάλες διακηρύξεις. Λατρεύει τη φύση, τα ζώα και το χρώμα. Και η στάση του απέναντι στη ζωή αποτυπώνεται περισσότερο στις καθημερινές του πράξεις παρά στα λόγια του. Κάθε βράδυ, ο Κρητικός που επέμεινε να κάνει δεύτερη πατρίδα του την Ερεσό ακολουθεί τη δική του διαδρομή στα διάφορα σημεία του χωριού, φροντίζοντας να έχουν τροφή τα αδέσποτα ζώα.

Το σπίτι του ζευγαριού παραμένει ένα καταφύγιο για ανήμπορες γάτες και σκυλιά που χρειάζονται φροντίδα. Η φιλοζωία τους δεν αποτελεί μια περιστασιακή ενασχόληση, αλλά στάση ζωής, την οποία υπηρετούν με την ίδια συνέπεια που υπηρέτησαν επί δεκαετίες την τέχνη. Τα χέρια που κάποτε αναζητούσαν με απόλυτη ακρίβεια την ιδανική απόχρωση για ένα έργο του Μόραλη ή του Τσαρούχη είναι τα ίδια χέρια που σήμερα φροντίζουν τα αδέσποτα της Ερεσού.

Μια ζωή που δεν ξεθώριασε

Εκεί, στο χωριό της Ερεσού, οι δυό τους, έχουν δημιουργήσει έναν κόσμο με τα δικά τους χρώματα. Έναν κόσμο στον οποίο η ιστορία της τέχνης συναντά την καθημερινότητα, οι μεγάλες προσωπικότητες του παρελθόντος συνυπάρχουν με τις μικρές χαρές του παρόντος και η ευαισθησία δεν αποτελεί θεωρητική έννοια, αλλά καθημερινή πράξη. Ακούγοντάς τους, συνειδητοποιείς πόσο μεγάλο πολιτιστικό κεφάλαιο μπορεί να κρύβεται σε ένα σπίτι της λεσβιακής υπαίθρου. Από τα εργαστήρια του Μονάχου και του Παρισιού μέχρι τα στενοσόκακα της Ερεσού, η διαδρομή τους αποτυπώνει περισσότερα από την ιστορία ενός ζευγαριού. Αποτυπώνει μια εποχή κατά την οποία η τέχνη αποτελούσε τρόπο ζωής, πεδίο ελευθερίας, έκφραση φιλίας και, συχνά, πράξη αντίστασης. Και η Ερεσός έχει την τύχη να φιλοξενεί εδώ και δεκαετίες δύο ανθρώπους που δεν υπήρξαν απλώς θεατές αυτής της ιστορίας, αλλά μέρος της.

Δύο ανθρώπους που, ύστερα από 63 χρόνια κοινής πορείας, εξακολουθούν να υπερασπίζονται με τον δικό τους τρόπο την ομορφιά ενός κόσμου που αρνούνται να αφήσουν να ξεθωριάσει.

Κάρτα που τους έστειλαν φίλοι τους από το εξωτερικό, απεικονίζοντας τους, ως έναν σύγχρονο Δον Κιχώτη και τη Δουλτσινέα του, παρέα με τις αγαπημένες τους γάτες και τον σκύλο τους.

Φωτό-Γιάννης Τσαρούχης, «Προσωπογραφία του Ντομινίκ». Έργο από τη Συλλογή της Τράπεζας της Ελλάδος.