Υπογεννητικότητα: μια βραδυφλεγής βόμβα στα θεμέλια της εκπαίδευσης και της κοινωνίας των νησιών μας

Γράφει ο Κωνσταντίνος Καρατόλιος, αιρετός ΠΥΣΠΕ Λέσβου, εκλεγμένος με το Αυτόνομο Δίκτυο Εκπαιδευτικών

Καθώς οι εγγραφές στα νηπιαγωγεία και στην πρώτη τάξη του Δημοτικού έφτασαν στο τέλος τους, μπορούμε πλέον να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα για την πορεία των γεννήσεων σε Λέσβο, Λήμνο και Άγιο Ευστράτιο. Η εικόνα δυστυχώς, όπως φαίνεται και στους πίνακες που παραθέτουμε, είναι απογοητευτική, με τον μαθητικό πληθυσμό να βαίνει σταθερά μειούμενος, τόσο σε επίπεδο συνολικού αριθμού μαθητών, όσο και σε επίπεδο πρώτων εγγραφών. Η εικόνα αυτή δεν διαφέρει σε κανένα από τα τρία νησιά που ανήκουν στο ΠΥΣΠΕ Λέσβου (Λέσβο, Λήμνο, Αγ. Ευστράτιο).

Τα στοιχεία

Πίνακας 1: Συνολικός αριθμός μαθητών Νηπιαγωγείων κατά την τελευταία πενταετία

Πίνακας 2: Συνολικός αριθμός μαθητών Δημοτικού κατά την τελευταία πενταετία

Η ίδια εικόνα προκύπτει και αν εξετάσουμε αντί για τον συνολικό μαθητικό πληθυσμό, μόνο τις πρώτες εγγραφές σε προνήπιο και Α΄Δημοτικού, όπως φαίνεται στους πίνακες που παραθέτουμε.

Πίνακας 3: Πρώτες εγγραφές σε Νηπιαγωγεία κατά την τελευταία τριετία

Πίνακας 4: Εγγραφές στην Α΄ Δημοτικού κατά την τελευταία τριετία

Από τα στοιχεία που παραθέτουμε καθίσταται σαφές ότι (και) στα δικά μας νησιά το πρόβλημα της υπογεννητικότητας είναι έντονο . Δυστυχώς οι επιπτώσεις της θα φανούν με τρομακτικό τρόπο κατά τα επόμενα χρόνια, αφού είναι σαφές ότι δεν επηρεάζει μόνο το σχολικό μας σύστημα αλλά έχει έντονες επιπτώσεις και στην κοινωνική και οικονομική ζωή του τόπου, για να περιοριστούμε μόνο στα προφανή. Να προσθέσουμε σε αυτό ότι τα νησιά μας βρίσκονται σε μία ιδιαίτερα ευαίσθητη ακριτική περιοχή και θα έπρεπε να τυγχάνουν ειδικής μέριμνας.

Ωστόσο, γνώμη μας είναι ότι, αν θέλουμε να αντιστρέψουμε το φαινόμενο, θα πρέπει όχι μόνο να το περιγράψουμε αλλά να αναλύσουμε και τους παράγοντες που οδηγούν σε αυτό.

Προφανώς η υπογεννητικότητα είναι αποτέλεσμα πολυάριθμών παραγόντων που αλληλοδιαπλέκονται και μαγικές λύσεις δεν υπάρχουν. Ωστόσο κάποιες αυτονόητες παρατηρήσεις θα πρέπει να γίνουν.

Οι αιτίες του φαινομένου

Η υπογεννητικότητα δεν πέφτει από τον ουρανό, ούτε πρόκειται για φυσικό φαινόμενο. Επηρεάζεται άμεσα από τις πολιτικές που εφαρμόζονται και θα μπορούσε να ανασχεθεί με αλλαγή της πολιτικής σε σχέση με το θέμα αυτό.

Η Κυβέρνηση προσπαθεί να αναχαιτίσει την υπογεννητικότητα με μικρές αυξήσεις στους μισθούς των εργαζομένων είτε άμεσα είτε έμμεσα, μέσω της μείωσης της φορολογίας σε όσους έχουν παιδιά. Επιπλέον επιφυλάσσει ευνοϊκότερη μεταχείριση για τα κάθε είδους pass για όσους έχουν παιδιά. Ας είμαστε ειλικρινείς: κανένας δεν πρόκειται να κάνει περισσότερα παιδιά επειδή πήρε 30 ευρώ περισσότερα στον μισθό του. Εδώ απαιτούνται βαθύτερες τομές.

Οι μισθοί των εργαζομένων από τα μνημόνια και μετά βρίσκονται σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα. Οι μισθοί των νέων εργαζομένων δε, αυτών δηλαδή που βρίσκονται σε ηλικία κατά την οποία θα περιμέναμε να τεκνοποιήσουν, είναι απελπιστικοί. Από προσωπική εμπειρία μπορώ να σας πω ότι γνωρίζω πολλούς αναπληρωτές και νεοδιόριστους συναδέλφους μου οι οποίοι χρειάζονται τη συνδρομή των γονέων τους για να βγάλουν τον μήνα. Δεν είναι όμως μόνο ο μισθός σε νούμερα, είναι και τι μπορείς να αγοράσεις με αυτόν. Τον Απρίλιο ο πληθωρισμός κινήθηκε στο 4,6%, ενώ αν υπολογίσουμε σε αυτόν μόνο τα είδη λαϊκής κατανάλωσης (τρόφιμα, ρεύμα κλπ.) είναι πολύ υψηλότερος. Ενώ οι μισθοί παρέμεναν καθηλωμένοι, ο πληθωρισμός για μια μεγάλη περίοδο κάλπασε. Για να έχουμε την εικόνα του τι σημαίνει αυτό, θα πρέπει να κάνουμε την παρατήρηση ότι ο πληθωρισμός συσσωρεύει ακρίβεια μήνα με τον μήνα δρώντας αθροιστικά, ενώ οι μισθοί δεν ακολούθησαν ανάλογη πορεία, παρά τα θηριώδη πρωτογενή πλεονάσματα που επέδειξε κατά το διάστημα αυτό η ελληνική οικονομία.  Θα μπορούσαμε να παραθέσουμε εδώ πίνακες με την αγοραστική αξία των μισθών μας, αλλά δεν θέλουμε να βαρύνουμε το άρθρο με περισσότερους πίνακες. Μια απλή αναζήτηση στο διαδίκτυο θα σας πείσει ότι η Ελλάδα βρίσκεται στον πάτο όλων των σχετικών πινάκων.

Άλλο μεγάλο πρόβλημα που σχετίζεται με την υπογεννητικότητα είναι βέβαια το ζήτημα της στεγαστικής κρίσης. Οι νεότεροι σε ηλικία είναι αυτοί που μένουν κυρίως στο νοίκι και τα ενοίκια έχουν πάρει τα τελευταία χρόνια την ανιούσα. Ας το πούμε καθαρά: Κανένας νέος δεν θα κάνει παιδιά (ούτε καν οικογένεια) αν αναγκάζεται να μένει ακόμα με τους γονείς του. Ο τρόπος αντιμετώπισης της Κυβέρνησης στο θέμα αυτό με προγράμματα του στυλ «Το σπίτι μου» το μόνο που κατάφερε να κάνει είναι να αυξήσει περισσότερο τις τιμές των ακινήτων. Ακόμα και ένας πρωτοετής φοιτητής των Οικονομικών μπορεί να σας πει ότι προκειμένου να μειώσεις τις τιμές πρέπει να αυξήσεις  την προσφορά ακινήτων, όχι να πριμοδοτήσεις τη ζήτηση.

Επιπλέον, δεν είναι μόνο η γέννηση των παιδιών αλλά και η ανατροφή τους η οποία είναι ιδιαίτερα δύσκολη στις μέρες μας. Όποιος έχει επιχειρήσει να βρει βρεφονηπιακό σταθμό για το παιδί του μπορεί να καταλάβει τι εννοώ. Θα μπορούσαμε να πούμε πολλά ακόμα εδώ. Θα προσθέσω μόνο ένα- δύο παραδείγματα από τον δικό μου κλάδο που δείχνουν ότι η Κυβέρνηση δεν έχει πάρει καθόλου στα σοβαρά το ζήτημα της υπογεννητικότητας. Είμαι σίγουρος ότι κάθε κλάδος θα μπορούσε να προσθέσει τα δικά του. Οι εργαζόμενοι στον ιδιωτικό τομέα θα μπορούσαν ίσως να γράψουν τόμους με ανάλογες περιπτώσεις.

Τι κάνει λοιπόν το Υπουργείο Παιδείας για τη μητρότητα; Πρώτα απ’ όλα δεν εξισώνει τις άδειες μητρότητας  των αναπληρωτριών εκπαιδευτικών με αυτές των μονίμων. Ουσιαστικά τις σπρώχνει να περιμένουν τον διορισμό τους για να γεννήσουν. Και όταν πια διορίζονται τις υποχρεώνει σε διετή παραμονή στον τόπο διορισμού τους, δημιουργώντας αναρίθμητες περιπτώσεις όπου το αντρόγυνο βρίσκεται σε διαφορετικούς νομούς. Δεν θα το έλεγες και ιδανική συνθήκη για να κάνεις παιδί. Και όταν πια καταφέρνεις και κάνεις το παιδί, δεν σου παρέχει καν σαφή νομοθεσία ούτε καν για να πάρεις άδεια άνευ αποδοχών για να το μεγαλώσεις.

Συνοψίζοντας, μπορούμε με ασφάλεια να ισχυριστούμε ότι όχι μόνο δεν λαμβάνονται πραγματικά μέτρα για να διευκολυνθούν τις γεννήσεις, αλλά αντίθετα υφίσταται ένα πλέγμα για τους νέους εχθρικό στο να πάρουν μια τέτοια απόφαση.

Μία σημείωση για τα σχολεία στη Δυτική Λέσβο

Η εικόνα που παραθέσαμε πιο πάνω αφορά σε ολόκληρα τα νησιά μας. Πραγματικά η μείωση είναι τέτοια ώστε τα τελευταία χρόνια ακόμα και τα σχολεία της πόλης της Μυτιλήνης αντιμετωπίζουν οξύτατο πρόβλημα με τις νέες εγγραφές. Ωστόσο η εικόνα είναι πραγματικά αποκαρδιωτική όταν εξετάζουμε τις εγγραφές μαθητών στα χωριά. Εκεί βρισκόμαστε μπροστά σε πραγματική εξαΰλωση του μαθητικού πληθυσμού. Αυτές τις μέρες είχα τη δυνατότητα να βρεθώ στα περισσότερα χωριά της Δυτικής Λέσβου για να επισκεφτώ τα σχολεία τους. Σε πολλές προπτώσεις είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω και με γονείς. Δεν θέλω να γίνω μάντης κακών αλλά έχω την εντύπωση ότι οι συνέπειες του αφθώδους πυρετού θα αφήσουν βαρύτατο το αποτύπωμά τους στην επόμενη καταγραφή πληθυσμού και επομένως και στις μελλοντικές γεννήσεις.

Άλλοθι για συγχωνεύσεις τμημάτων

Η μείωση του μαθητικού πληθυσμού δεν θα έπρεπε να λειτουργεί ως άλλοθι για την υποβάθμιση της παρεχόμενης εκπαίδευσης. Δυστυχώς όμως αυτό ακριβώς βλέπουμε να εκτυλίσσεται μπροστά στα μάτια μας. Από τις πρώτες κινήσεις της παρούσας Κυβέρνησης ήταν να καταργήσει τον νόμο της προηγούμενης που προέβλεπε μείωση αριθμών ανά τμήμα (ο αριθμός μαθητών ανά τμήμα είναι σύμφωνα με όλες τις μελέτες ο καθοριστικότερος παράγοντας για την αναβάθμιση της παρεχόμενης εκπαίδευσης). Ο αριθμός αυτός επανήλθε στο 25, παρόλο που πλέον δεν έχουμε Μνημόνια, ενώ προστέθηκαν και μια σειρά από πονηρές διατυπώσεις και πρακτικές όπως το ότι τα τμήματα που προκύπτουν μετά τον χωρισμό θα πρέπει να έχουν ελάχιστο αριθμό τους 15 μαθητές (οπότε έμμεσα ανεβαίνει ο αριθμός μαθητών ανά τμήμα στα 30), αλλαγή του τρόπου υπολογισμού των μαθησιακών δυσκολιών για χωρισμό τμήματος, λειτουργία πλατφόρμας που στέλνει πλεονάζοντες μαθητές να φοιτήσουν σε όμορα σχολεία για να μην «σπάσει» τμήμα κλπ. Δυστυχώς ο τρόπος που αντιμετωπίζεται η Εκπαίδευση είναι ο ίδιος ανεύθυνος τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η υπογεννητικότητα.

Συμπεράσματα

Ο μαθητικός πληθυσμός και στα τρία νησιά που εξετάζουμε (αν και στον Άγιο Ευστράτιο εξαιτίας του μικρού αριθμού του, επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από το αν οι εκπαιδευτικοί που μετακινούνται εκεί έχουν οι ίδιοι παιδιά) δείχνει μια σαφή τάση συρρίκνωσης. Η εικόνα αυτή αναμένεται να συνεχιστεί και ειδικά για τη Δυτική Λέσβο οι προβλέψεις είναι ιδιαίτερα δυσοίωνες. Είναι αυτονόητο ότι η Πολιτεία θα πρέπει να σκύψει σοβαρά πάνω από το ζήτημα αυτό και να μην το αντιμετωπίζει σαν ευκαιρία για να περικόπτει τα κόστη της Εκπαίδευσης.