«Τύπος και δημοσιογράφοι στη Λέσβο. Από το 1877 στο αύριο»

του ΣΤΡΑΤΗ ΜΠΑΛΑΣΚΑ*

«Το μόνο που μας έμεινε
είν’ ένα τζάμι σπασμένο
κολλημένο βιαστικά
με τέσσερις λουρίδες μαχητικής αρθρογραφίας»
γράφει σε ένα ποίημα του ο Άρης Αλεξάνδρου.


Και φυλλομετρώντας κανείς τα Λεσβιακό τύπο σε μια προσπάθεια να δει πίσω
από τις γραμμές, ιστορίες και ανθρώπους αυτού του τόπου, αυτό ακριβώς
νιώθει.
Ένα σπασμένο τζάμι έχει μπροστα του με λουρίδες εφημερίδων να
καλύπτουν τα κενά της ιστορίας ενάμιση αιώνα τώρα. Γιατί οι δημοσιογράφοι
γράφουν ιστορία. Η ιστορία της Λέσβου αναδεικνύεται μέσα από κιτρινισμένα
φύλλα εφημερίδων.


Αλλά ας τα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Σε μια εποχή όπου τα σεντούκια των πλουσίων Μυτιληνιών γεμίζουν με
χρυσές λίρες και μετοχές εταιριών της Ρωσίας, της Αγγλίας και της Γερμανίας
και όπου ο Οθωμανός κατακτητής δεν είναι τίποτε άλλο από έναν αόρατο,
πλην όμως υπαρκτό διαχειριστή της αυτοκρατορίας και εισπράκτορα φόρων,
«γεννιέται» το πρώτο λεσβιακό έντυπο.


Ήταν το 1877. Στη Μυτιλήνη διάβαζαν «Illustration» και «Revaue
Hebdomadaire» αλλά και εφημερίδες της Kωνσταντινούπολης, της Σμύρνης
και της Tεργέστης. Και ξαφνικά «γεννήθηκε» από τον Φίλιο Γραβριηλίδη, ο
15θήμερος «Πιττακός». Λίγο καιρό μετά «γεννιέται» ο «Πανδέκτης» του
Γυμνασιάρχη Λαίλιου και η «Σαπφώ» του Γιώργου Aρχοντόπουλου. H χρυσή
εποχή όμως κράτησε μόλις τέσσερα χρόνια. Οι Μυτιληνιοί αγόραζαν τα
περιοδικά, αλλά για να καλυφθούν τα έξοδα έκδοσής τους και να ζήσουν οι
πρώτες δημοσιογραφικές προσπάθειες, ο κάθε Μυτιληνιός ίσως να έπρεπε να
αγοράζει δύο ή και τρεις φορές το κάθε τεύχος.


Τελευταία, το 1881, έκλεισε η «Σαπφώ». Έμεινε όμως να πλανιέται στον
αέρα μια ποιότητα δημοσιογραφικού λόγου, που εντυπωσιάζει ως τα
σήμερα. Iδίως σήμερα. Γράφει στις 15 Mαΐου 1879 στον «Πιττακό» σε άρθρο
του προϊόν αποστολής θα λέγαμε σήμερα, με τον τίτλο «Oι εν Περγάμω
συλώμενοι ελληνικοί θησαυροί», ο Φίλιος Γαβριηλίδης –αναφερόμενος στις
γερμανικές ανασκαφές στην Πέργαμο, οι οποίες οδήγησαν στην κλοπή του
ναού του Διός που σήμερα εκτίθεται στο Mουσείο Περγάμου του Bερολίνου τα
εξής: «Διατί η Yψηλή Πύλη να επιτρέψη την απαγωγήν των κειμηλίων τούτων
εις αλλότρια μουσεία; Δεν ηδύναντο να γίνη η σύμβασις ως η της Oλυμπίας
μεταξύ Eλλάδος και Γερμανίας καθ’ ην μόνον τα εκμαγεία των
ανακαλυφθησομένων να έχη το δικαίωμα να φωτογραφή, εκτυπώνη και
δημοσιεύη η γερμανική κυβέρνηση, μένωσι της πλαστικής τα έργα ένθα
ανευρέθησαν; (..) Aλλοίμονον εν πλήρει μεσημβρία καταληστεύουσιν ημάς,
και έπειτα κατηγορούμεν τους Kιρκασίους!».


Από τότε κι ως το 1909, η Λέσβος έμεινε ορφανή από ντόπια
δημοσιογραφική παραγωγή. Έως ότου στις 21 Φεβρουαρίου του 1909, ως
αποτέλεσμα της «φιλελευθεροποίησης» που ακολούθησε το Σύνταγμα των
νεοτούρκων (που ήρθε να συμπληρώσει την προσπάθεια
φιλελευθεροποίησης της αυτοκρατορίας, με τα διατάγματα Χάτι Σαρίφ και

Γκιουλχανέ το 1839 και Χάτι Χουμαγιούν το 1855), ένας σοσιαλιστής
δάσκαλος από τη Βατούσα – εν πολλοίς ιδεόπληκτος, πάντα οι ιδεόπληκτοι
γραψαν ιστορία σε αυτόν τον τόπο – ο Θεόδωρος Θεοδωρίδης ή Ντόρος
Ντορής κυκλοφορεί με συνεργάτη τον Αγιασώτη Αλκιβιάδη Μαριγλή, τη
βδομαδιάτικη, έμμετρη και πολιτικοσατιρική εφημερίδα «Μυτιληνιός». Σε
λιγότερο από ένα μήνα, στις 15 Μαρτίου 1909 εκδίδεται η «Σάλπιγξ». Πρωινή
τρισεβδομαδιαία στην αρχή και στη συνέχεια καθημερινή, εκδίδεται από τον
Μιλτιάδη Νικολαϊδη με διευθυντή τον δικηγόρο Νικόλαο Παρίτση, μετέπειτα
βουλευτή του Κόμματος των Φιλελευθέρων. Αυτή η σχέση μετατρέπει τη
«Σάλπιγγα» σε όργανο του κόμματος των Φιλελευθέρων, θέση που κατέχει
ως το 1929, οπότε και κλείνει αφού ο Παρίτσης φεύγει από τη Μυτιλήνη στην
Αθήνα.


Παράλληλα κι άλλες προσπάθειες γίνονται στο χώρο του τοπικού Tύπου. O
Aλκιβιάδης Mαριγλής αποχωρεί από το «Mυτιληνιό » και εκδίδει το
«Σκορπιό», ενώ οι Tούρκοι του νησιού εκδίδουν τη «Vatan» και τη «Yeni
Havadis».


Το πρώτο φύλλο της πιο άρτιας εφημερίδας που βγήκε ποτέ στο νησί μας,
λέγεται “Λέσβος”, ιδιοκτήτης ο N.A. Tαχτατζής και είναι τρισεβδομαδιαία.
Αργότερα, το 1914, την αγοράζει ο Mήτσος Kουρτζής, την εκσυγχρονίζει και
την καθιστά ίσως το καλύτερο φύλλο που κυκλοφορούσε την εποχή εκείνη σε
ολόκληρη την Επικράτεια. Όπως αναφέρει ο Bαλέτας στην “Αιολική
Βιβλιογραφία” του, «γινόταν καθημερινά ειδική εκτύπωση για το βασιλιά».
H «Λέσβος», που τυπωνόταν για τον βασιλιά σε χαρτί Illustration στα χρόνια
του Διχασμού, στηρίζει τον Γλύξμπουργκ, πράγμα που οι αντιβασιλικοί –
Bενιζελικοί στη συντριπτική τους πλειονότητα Λέσβιοι δεν της συγχωρούν. To
1916 μέσω των Συμμάχων την κλείνουν. Στις 11.12.1911 κυκλοφορεί ο
«Λαϊκός Αγών» συγχώνευση των εφημερίδων «Aγών» και «Λαός», που είχε
επανακυκλοφορήσει μόλις μια εβδομάδα πριν.


Μετά την απελευθέρωση του 1912, η εκδοτική δραστηριότητα είναι
θυελλώδης. Ως το 1920 εμφανίστηκαν 39 εφημερίδες και 24 περιοδικά
συμπεριλαμβανομένων και των περιοδικών του 19υ αιώνα. Δεκάδες
δημοσιογράφοι εμφανίζονται, οι οποίοι μάλιστα ιδρύουν και σωματείο.
Γνωστότερος ο Μυτιληνιός Θ. Θεοδωρίδης, οι αδελφοί Μαριγλή, ο Μανώλης
Βαλλής, ο Αλβανός, ο Δήμος, ο Καψής, ο Παπαδόπουλος, ο Σαμαρίδης, ο
Χρυσανθος Μολίνος, ο πρωτοεμφανιζόμενος τότε Στρατής Μυριβήλης, ο
Καμπούρης, ο Αντώνης Πρωτοπάτσης, ο Στρατής Παπανικόλας, ο Κώστας
Μάκιστος και άλλοι. Το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο του σωματείου των
δημοσιογράφων που εκλέγεται στις 14.5.1917 αποτελούν ο πρόεδρος Ηλίας
Ηλιάδης και τα μέλη Γκράβαλης, Μαριγλής, Καψής και Παβελόπουλος.
Στη δεκαετία του 1920 κυκλοφορούν 30 καινούργιες εφημερίδες και 24
περιοδικά, Από τις 30 αυτές καινούργιες εφημερίδες, δυο είναι τουρκικές, οι
«Eyoi Eyan» και «Midili», οι οποίες φυσικά κλείνουν με την αποχώρηση βάσει
της Συνθήκης της Λωζάνης, του τουρκικού στοιχείου από τη νέα Ελλάδα. Σ’
αυτές τις 30 εφημερίδες συμπεριλαμβάνονται ακόμη και πολλές προσφυγικές
εφημερίδες, δημιουργήματα κι αυτές της μικρασιατικής προδοσίας και της
συμφοράς που την ακολούθησε. Στη δεκαετία του 1920, δύο εφημερίδες
«κλέβουν την παράσταση» στον λεσβιακό τύπο.


«Ο Ταχυδρόμος» που κυκλοφορεί το 1925 με διευθυντές αλλά και εκδότες τον
Στρατή Mυριβήλη και τον Θείελπη Λευκία σημαδεύει την εποχή, αφού φέρει τη

σφραγίδα του ανεπανάληπτου ταλέντου των δύο «θηρίων» της «Λεσβιακής
Άνοιξης», που τον διευθύνουν. Το 1928 κυκλοφορεί ο «Δημοκράτης»
στηρίζοντας τον βουλευτή Λέσβου Γιώργο Παπανδρέου, με εκδότη και
διευθυντή τον Tέρπανδρο Aναστασιάδη.


«O Δημοκράτης –γράφει ο ιστορικός Αντώνης Πλάτωνας– έχει όλα τα
χαρακτηριστικά σε εμφάνιση και ύλη της σοβαρής και υπεύθυνης εφημερίδας
(…) Στο κύριο άρθρο του, στα σχόλιά του, στο χρονογράφημά του, ακόμα και
στις μεταφράσεις του, κυριαρχούσε το κύρος και η κομψότητα του μεγάλου,
του απαράμιλλου δημοσιογράφου. O Tέρπανδρος Aναστασιάδης ήταν οξύς
στα άρθρα του, καυστικός στα σχόλιά του, αμείλικτος στην κριτική του, μα
πάντα αξιοπρεπής, ποτέ δεν έθιγε πέραν του επιτρεπτού κανέναν».
Tο 1929 ξεψυχά η «Σάλπιγξ». O Στρατής Mυριβήλης φεύγει για την Αθήνα, μα
καινούργιοι, άξιοι πραγματικά δημοσιογράφοι εμφανίζονται. O Kαρακάσης, ο
Tέρπανδρος Aναστασιάδης που αναφέραμε, Θ. Σαράφης σαν K. Kαρτέρης, ο
Φ. Aνατολέας, ο Θ. Λευκίας, ο Θ. Tέμπος, ο Bελόνης, ο Παρασκευαΐδης, ο
Nικήτας, ο Aρχοντίδης, ο Mιχαηλίδης, ο Kοντός και άλλοι.
Στις εφημερίδες όμως της δεκαετίας του ’20 εμφανίζονται και σκιτσογράφοι.
Καλύτερος, ο ανεπανάληπτος Μίλτος Παρασκευαϊδης, ο Αντώνης
Πρωτοπάτσης, ο Π. Κεφάλας και άλλοι.


Στη δεκαετία του ’30 στη Λέσβο γεννιέται η πρώτη συνεταιριστική εφημερίδα
«Ο Αμερόληπτος», εφημερίδα που εκδίδει όμιλος συντακτών και
τυπογράφων! Τότε κυκλοφορεί και το «Εμπρός» εφημερίδα στη συνεχεια του
ημινόμιμου, αλλά εντελώς παράνομου από το 1936 ΚΚΕ στη Λέσβο.
Κυκλοφορεί ακόμη το «Φως», εφημερίδα του Λαϊκού Κόμματος, του Ανέστη
Μυρωδέλλη με τον Α. Γκράβαλη (εφημερίδα που αποτελεί πανελλήνιο
παράδειγμα μετατροπής, σε όργανο των ναζί κατακτητών μετά το 1941 και –
φυσικά- ως το 1944). Τέλος, ανάμεσα στις 30 εφημερίδες της δεκαετίας του
1930 και στα 12 περιοδικά 9 εκ των οποίων δυο της …ΕΟΝ και μάλιστα το
ένα με τίτλο «Καρνάβαλος της ΕΟΝ Θηλέων».


Ξεχωριστή θέση κατέχει «Ο Τρίβολος». Η ψυχή της Λέσβου. Η έκφραση της
τέχνης, της ομορφιάς, του πνεύματος, του πάθους, της παιχνιδιάρικης
διάθεσης που κρύβει μέσα του κάθε Λέσβιος. Εκδότης, ιδιοκτήτης, διευθυντής
σύνταξης του ο Στρατής Παπανικόλας.


Από τον «Τρίβολο» γεννήθηκαν ο ερευνητής Βαγγέλης Καραγιάννης, αλλά και
ο βάρδος του νησιώτικου πνεύματος, ο ανεπανάληπτος Στρατής
Αναστασέλλης.


Τα καινούργια φυντάνια στη δημοσιογραφία ακούν στο όνομα του Ν. Αλισάφη,
του Ε. Μεταξά, του Αρ. Αραβανόπουλου, του Ι. Κουντουρά, του Γ. Βάρου, του
Ι. Βόμβα, του Μ. Ελευθεριάδη, του Δ. Λεοντή, του Φ. Ζούρου, του Γ. Κονδύλη,
του Δ. Ψωμαδέλλη και άλλων.


Εδώ ας σημειωθεί μια αναφορά στο Μίμη Ελευθεριάδη. Ο οποίος ήταν το
πρώτο μέλος της ΕΣΗΕΠΗΝ και το μόνο για πάρα πολλά χρόνια.
Η δεκαετία του ’40 σημαδεύεται από τη γερμανοναζιστική κατοχή, Κι ο
δημοσιογραφικός κόσμος της Λέσβου, από το χωρίς προηγούμενο «Φως»
του Α. Γκράβαλη που συνεργάζεται ανοιχτά με τους Γερμανούς.
Η απελευθέρωση, βέβαια, φέρνει 29 καινούργιες εφημερίδες από τις οποίες η
συντριπτική πλειονότητα ήταν αντιστασιακές και κομμουνιστικές της περιόδου
του εμφυλίου. Ακόμη αυτή την περίοδο εκδίδονται ανάλογης με την
παραπάνω άποψης και 12 περιοδικά.

Στις δεκαετίες 1950, 1960 και 1970, ο τοπικός τύπο ακολουθεί τη μοίρα της
κατάστασης που το μετεμφυλιακό κράτος επιφυλάσσει για τη Λέσβο. Με
εξαίρεση τον Αναστασιάδη που παλεύει να κρατηθεί «Ο Δημοκράτης», λίγοι
είναι οι δημοσιογράφοι που τιμούν το παρελθόν του λεσβιακού τύπου. Το
1952 πεθαίνει ο Στρατής Παπανικόλας, το 1958 ο Θείελπης Λευκίας.


Ακολουθεί ο Τέρπανδρος Αναστασιάδης. Καινούργια ονόματα στη δεκαετία
του 1950 ο Μίμης Ελευθεριάδης, ο Παναγιώτης Σκοπελίτης, ο Νίκος
Αναστασιάδης, που διαδέχεται τον πατέρα Tέρπανδρο, ο AγγελοςTαπανλής,
ο Θανάσης Kαρβελάς, που εκδίδει τον «Λεσβιακό Kήρυκα». Και ο Γιώργος
Σκούφος, το δευτερο μετά το Μίμη Ελευθεριάδη μέλος της ΕΣΗΕΠΗΝ.
Στη δεκαετία του 1960 εμανίζονται δύο καινούργιοι δημοσιογράφοι. O
MανώληςΓκιγκιλίνης που εκδίδει τα «Πολιτικά» και η Aμαλία Kαρβελά που
διαδέχεται στο τιμόνι του «Λεσβιακού Kήρυκα» τον αδικοχαμένο αδελφό της
Θανάση Kαρβελά.


Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, κανείς δεν θα πίστευε τι θα ακολουθούσε.
To 1985 η έκδοση της εφημερίδας «Μυτιλήνη», δίνει το σύνθημα. O Χρήστος
Γανωτής το 1987 εκδίδει το «Αιγαίο», θυμίζοντας μέρες του 1909. H
προσπάθειά του σταματάει ξαφνικά λόγω του ξαφνικού του θανάτου. Αλλά τα
«ΑιολικάΝέα» έχουν ήδη από το 1989 εκδοθεί από τον Γιώργο Kονδυλούδη
βάζοντας μια βόμβα στα λιμνάζοντα νερά του τοπικού Τύπου.


Σύντομα, το παράδειγμα της ανανέωσης και της καινοτομίας αυτής της
ημερήσιας εφημερίδας ακολουθεί «O Δημοκράτης» και λιγότερο ο
«Λεσβιακός Kήρυξ» ημερήσιες κι αυτές εφημερίδες: Μαζί τους, ανανεώνονται
και οι άλλες εβδομαδιαίες εφημερίδες. «H Νέα Πορεία» το «Εμπρός», το «Νέο
Εμπρός», τα «Πολιτικά». Βοηθούντων της ελευθερης ραδιοφωνίας αλλά και
της ίδρυσης της ΕΡΑ Αιγαίου, νέοι δημοσιογράφοι με μεράκι γεννιούνται,
ξαναπιάνοντας την πεσμένη στο χώμα σκυτάλη της λεσβιακής
δημοσιογραφίας συντείνοντας κι αυτοί σε μία «νέα Λεσβιακή Άνοιξη». Kοντά
στους παλιότερους, τον Nίκο Aναστασιάδη, τον Γιώργο Σκούφο, την Aμαλία
Kαρβελά και τον Mανώλη Γκιγκιλίνη, που κράτησαν στα δύσκολα χρόνια,
στάθηκαν ο ομιλών (Στρατής Μπαλάσκας), τρίτο κατά σειρά μέλος της
ΕΣΗΕΠΗΝ, η Νίκα Σκούφου, η Mαρίνα Πολλάτου, η Αναστασία Σπυριδάκη
όλοι μέλη της ΕΣΗΕΠΗΝ, ο Mανώλης Mανώλας εκδότης της εφημερίδας
ΕΜΠΡΟΣ, ο Γιώργος Κολόζης και ο Παναγιώτης Λενέτης που εγκατέλειψαν το
επάγγελμα και ο Γιάννης Ευσταθίου.


Στις δεκαετιες 1990 και 2000 νέοι δημοσιογράφοι έρχονται να προστεθούν
στους προαναφερθέντες. Ο Νίκος Μανάβης, η Νάσια Δαφιώτη, αργότερα ο
Στρατής Σαμιώτης, η Μυρσίνη Τζινέλη, ο Βασίλης Γκαγκαδέλης, η Πέλη
Γιακουμή όλοι μέλη της ΕΣΗΕΠΗΝ και η Θάλεια Βουγδή μέλος της ΕΣΠΗΤ.
Αλλά και η Δήμητρα Λαχουρή μέλος της ΕΣΗΕΑ, η Βαρβάρα Γκιγκιλίνη
εκδότρια της εφημερίδας ΠΟΛΙΤΙΚΑ και ο Γιάννης Αναγνώστου που
εγκατέλειψε το επάγγελμα.


Από τα μέσα της δεκαετίας του 2000 και στα χρόνια της οικονομικής κρίσης
τον κλάδο στελεχώνουν η Ντίνα Βερβέρη, η Ανθή Παζιάνου, ο Μαρίνος
Ορφανός, ο Βαγγέλης Παπαντώνης, η Μαρία Χατζηγεωργίου, η Ανδρονίκη
Κουτσαβλή, μέλη της ΕΣΗΕΠΝ, και η Νατάσα Παπανικολάου μέλος της
ΕΣΗΕΑ αυτή. Ακολουθούν ο Στρατής Τσιτόντας και ο Θράσος Αβραάμ.
Τελευταίοι χρονικά τη λίστα συμπληρώνουν η νεότεροι Δέσποινα Αθανασιάδη
και Μάγδα Δεδούση.

Αξίζει να αναφερθούν δυο μέλη της ΕΣΗΕΠΗΝ ο Ηλίας Μαραβάς που
μετακινήθηκε στη Καλαμάτα και η μάρτυρας του δημοσιογραφικού
επαγγέλματος Αγγελική Χατζηδημητρίου που τραυματίστηκε βαριά στη
διάρκεια άσκησης του επαγγέλματος στη Χίο. Μια ιδιαίτερη αναφορά στη
Δεσποινα Βασιλειάδου στη Λήμνο και στον Θοδωρη Πυλιώτη στη Χίο μέλη
της ΕΣΗΕΠΗΝ. Αλλά και στους πολλούς δημοσιογράφους παιδιά της
Λεσβιακής γης που δουλεύουν στην Αθήνα.


Κυρίες και κύριοι
Στη 40χρονη δημοσιογραφική μου πορεία δεν σκέφτηκα ποτέ ότι κάποια
στιγμή θα μιλούσα σε μια εκδήλωση της ΕΣΗΕΠΗΝ για τη ιστορία του
Λεσβιακού τύπου αφιερωμένη στα 100χρονα της Ένωσης με τίτλο μάλιστα
«γράφουμε ιστορία».
Επαναλαμβάνοντας την αλήθεια μου, πλην όμως κοινοτυπία του ότι την ίδια
δουλειά θα έκανα αν μου δίνονταν η ευκαιρία να ξαναζήσω θα ήθελα να πω
αναλογιζόμενος το βάρος των πριν από εμένα συναδελφικών υπογραφών σε
ετούτο τον τόπο, αλλά και σαν ο παλιότερος δημοσιογράφος του νησιού και
μέλος της ΕΣΗΕΠΗΝ να πω τούτο: Η δημοσιογραφία είναι μια μεγάλη και
ενίοτε μοναχική περιπέτεια. Για όσους τη ζουν όπως πρέπει. Δύσκολη
περιπέτεια αλλά όμορφη. Μια προτροπή λοιπόν προς όλους τους νεότερους
συναδέλφους. Ζήστε την περιπέτεια της ζωής σας όπως της αξίζει αλλά και
όπως σας αξίζει.
Γράψτε ιστορία, γράψτε τη δική σας ιστορία.

  • Ο ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΠΑΛΑΣΚΑΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
    Το κείμενο είναι η ομιλία του στη εκδήλωση για τα 100 χρόνια της ΕΣΗΕΠΗΝ
    στο Δημοτικό Θέατρο Μυτιλήνης στις 14.11.2026

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

ΜΥΤΙΛΗΝΗ ΚΑΙΡΟΣ