Του Δρ Δημήτρη Χαλκιώτη
Η ελληνική κοινωνία βρίσκεται εδώ και χρόνια εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο
απογοήτευσης. Η απαξίωση του πολιτικού συστήματος δεν αποτελεί πλέον μια
παροδική αντίδραση, αλλά ένα δομικό χαρακτηριστικό της μεταπολιτευτικής μας
πραγματικότητας. Τα συμπτώματα είναι ορατά δια γυμνού οφθαλμού: ραγδαία
αύξηση της αποχής, παγιωμένη αδιαφορία για τα κοινά και μια διογκούμενη
«αντισυστημική» ψήφος που συχνά εκφράζεται ως κραυγή απόγνωσης παρά ως
δομημένη πολιτική πρόταση.
Ωστόσο, για να θεραπεύσουμε το πρόβλημα, οφείλουμε να αναζητήσουμε τους
αθέατους γενεσιουργούς μηχανισμούς του. Πίσω από την επιφάνεια των καθημερινών
πολιτικών αντιπαραθέσεων, κρύβεται μια βαθιά αναντιστοιχία: η δομή του πολιτικού
μας συστήματος παραμένει προσκολλημένη σε μοντέλα του παρελθόντος,
αδυνατώντας να παρακολουθήσει τις κοσμογονικές αλλαγές των τελευταίων δύο
δεκαετιών.
Η Κοινωνία Αλλάζει, το Σύστημα Κωφεύει
Ζούμε στην εποχή της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης. Η έκρηξη της
τεχνολογίας και οι ραγδαίες αλλαγές στο διεθνές γεωπολιτικό και οικονομικό
στερέωμα έχουν αναμορφώσει πλήρως τα κοινωνικοοικονομικά και πολιτισμικά
δεδομένα. Ο σύγχρονος πολίτης είναι πιο ενημερωμένος, πιο δικτυωμένος, αλλά
ταυτόχρονα πιο εκτεθειμένος σε παγκόσμιες προκλήσεις.
Παρά τις αλλαγές αυτές, το πολιτικό οικοδόμημα στην Ελλάδα μοιάζει να λειτουργεί
με «λογισμικό» περασμένων δεκαετιών. Η δυσκινησία των θεσμών και η αδυναμία
τους να ενσωματώσουν τις νέες κοινωνικές δυναμικές δημιουργούν ένα κενό
αντιπροσώπευσης που μεταφράζεται σε κοινωνική οργή.
Η «Παγίδα» του Πελατειακού Συστήματος
Στην καρδιά αυτής της δυσλειτουργίας βρίσκεται ο διαβρωτικός μηχανισμός του
πελατειακού συστήματος. Παρά τον εκσυγχρονισμό των υποδομών, η βαθύτερη
φιλοσοφία της πολιτικής μας κουλτούρας παραμένει δέσμια της «συναλλαγής».
Στις εκλογικές αναμετρήσεις, η τοπική κοινωνία συχνά δεν αναζητά εκπροσώπους
που θα νομοθετήσουν για το κοινό καλό ή θα χαράξουν εθνική στρατηγική.
Αντιθέτως, μέσω του κυνηγιού του «σταυρού», επιλέγονται οι ικανότεροι
διαμεσολαβητές. Άτομα, δηλαδή, που θα λειτουργήσουν ως γέφυρες προς την
κεντρική εξουσία για την ικανοποίηση προσωπικών ή τοπικιστικών αιτημάτων.
Αυτή η παραμόρφωση της δημοκρατικής λειτουργίας μετατρέπει τον βουλευτή από
εκπρόσωπο του έθνους σε μεσάζοντα συμφερόντων. Έτσι, η πολιτική παύει να είναι
παραγωγή οράματος και μετατρέπεται σε διαχείριση εκκρεμοτήτων.
Η Ανάγκη για μια Νέα Πολιτική Αρχιτεκτονική
Αν θέλουμε να αναστρέψουμε την πορεία προς την πλήρη απαξίωση, δεν αρκούν οι
επικοινωνιακές διορθώσεις. Απαιτείται μια ριζική αναθεώρηση της δομής του
πολιτικού συστήματος.
Πρέπει να σπάσουμε τους μηχανισμούς της πελατειακής εξάρτησης.
Πρέπει να δημιουργήσουμε θεσμούς που προάγουν τη διαφάνεια και την
αξιοκρατία, συμβατούς με τις απαιτήσεις της ψηφιακής εποχής.
Πρέπει, εν τέλει, να περάσουμε από την εποχή του «διαμεσολαβητή» στην
εποχή του αυθεντικού πολιτικού εκπροσώπου.
Η πολιτική εμπειρία και η επιστημονική γνώση μάς προειδοποιούν: όσο το σύστημα
αρνείται να προσαρμοστεί στα σύγχρονα δεδομένα, τόσο η κοινωνία θα
απομακρύνεται από αυτό. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης δεν είναι ζήτημα
προσώπων, αλλά ζήτημα δομών. Είναι η ώρα να αποφασίσουμε αν θέλουμε μια
δημοκρατία ουσιαστικής εκπροσώπησης ή ένα σύστημα που θα καταρρεύσει κάτω
από το βάρος των ίδιων του των αναχρονισμών.
O Χαλκιώτης Δημήτριος (DipED, MA, PhD) είναι Καθηγητής-Σύμβουλος Σπουδών ΕΛΛ. ΑΝ. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ Τακτικό Διδακτικό Μέλος στο ΕΚΔΔΑ
