Στα Βασιλικά της Λέσβου, έναν τόπο με βαθιές ιστορικές ρίζες και έντονο πολιτιστικό αποτύπωμα, βρίσκεται ένα μνημείο που για δεκαετίες παραμένει σιωπηλός μάρτυρας του παρελθόντος, το παλιό οθωμανικό χαμάμ του χωριού. Ένα κτίσμα που κουβαλά στις πέτρες του ιστορίες ανθρώπων, συνήθειες μιας άλλης εποχής και μνήμες που περνούν από γενιά σε γενιά.
Τα τελευταία χρόνια, η πρόεδρος της Κοινότητας Βασιλικών, Μαρία Σοφού, καταβάλλει συστηματική προσπάθεια προκειμένου το ιστορικό λουτρό να διασωθεί, να αποκατασταθεί και να καταστεί επισκέψιμο. Στόχος της είναι να διατηρηθεί ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας του τόπου και να αποκτήσει η περιοχή έναν ακόμη χώρο πολιτιστικού ενδιαφέροντος που θα αναδεικνύει την πολυπολιτισμική της κληρονομιά.
Ήδη έχουν γίνει σημαντικά βήματα. Έχουν τακτοποιηθεί οι απαραίτητες διαδικασίες που αφορούν το ιδιοκτησιακό καθεστώς του μνημείου, ένα ζήτημα που για χρόνια αποτελούσε εμπόδιο σε οποιαδήποτε παρέμβαση. Πλέον, το επόμενο μεγάλο βήμα είναι η εξασφάλιση χρηματοδότησης, ώστε να ξεκινήσουν οι εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξης του ιστορικού χώρου.
Μιλώντας με κατοίκους των Βασιλικών, αντιλαμβάνεται κανείς πόσο ζωντανή παραμένει η συλλογική μνήμη γύρω από το χαμάμ και τη ζωή στο χωριό κατά τα χρόνια της Οθωμανικής περιόδου. Οι αφηγήσεις των μεγαλύτερων, που με τη σειρά τους άκουσαν ιστορίες από τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους, συνθέτουν ένα μοναδικό ψηφιδωτό ιστορικών πληροφοριών.
Πολλοί θυμούνται τις διηγήσεις για τα δύο ξεχωριστά τμήματα του χωριού: το ελληνικό και το τουρκικό. Το χαμάμ βρισκόταν στο τουρκικό κομμάτι των Βασιλικών και αποτελούσε σημαντικό κοινωνικό κέντρο της εποχής, καθώς δεν ήταν απλώς ένας χώρος καθαριότητας αλλά και σημείο συνάντησης και κοινωνικής ζωής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ιστορίες που μεταφέρθηκαν από γενιά σε γενιά για τις γυναίκες της εποχής. Κάτοικοι θυμούνται να τους αφηγούνται οι παλαιότεροι για τη «χανούμισσα» που ακολουθούσε συγκεκριμένο σοκάκι για να φτάσει στο χαμάμ χωρίς να γίνεται αντιληπτή από τους κατοίκους του χωριού, σύμφωνα με τα ήθη και τις κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Αυτά τα μικρά ανθρώπινα στιγμιότυπα δίνουν ζωή στην ιστορία και μετατρέπουν ένα παλιό κτίσμα σε φορέα μνήμης.
Τα Βασιλικά αποτελούν έναν από τους παλαιότερους οικισμούς της νότιας Λέσβου. Η γεωγραφική τους θέση, κοντά στον κόλπο της Καλλονής και σε εύφορες αγροτικές εκτάσεις, συνέβαλε στην ανάπτυξη του χωριού ήδη από τα οθωμανικά χρόνια. Η οικονομία του τόπου βασίστηκε για δεκαετίες στη γεωργία, την ελαιοκαλλιέργεια και την κτηνοτροφία, ενώ τα στοιχεία της συνύπαρξης διαφορετικών κοινοτήτων παραμένουν ακόμη ορατά μέσα από την αρχιτεκτονική και τις προφορικές παραδόσεις.
Το χαμάμ βρισκόταν κοντά στην περιοχή όπου υπήρχε και το τζαμί του χωριού, το οποίο δεν σώζεται σήμερα. Μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1922 και την εγκατάσταση προσφύγων στα Βασιλικά, η ζωή του χωριού άλλαξε, όμως τα κτίσματα που έμειναν πίσω συνέχισαν να αφηγούνται την ιστορία ενός τόπου όπου διαφορετικοί πολιτισμοί συνυπήρξαν επί αιώνες.
Σήμερα, το παλιό χαμάμ εξακολουθεί να στέκει όρθιο, περιμένοντας τη δική του δεύτερη ευκαιρία. Η αποκατάστασή του δεν αφορά μόνο τη διάσωση ενός κτιρίου. Αφορά τη διατήρηση της μνήμης, την ανάδειξη της ιστορίας των Βασιλικών και τη δημιουργία ενός χώρου που θα επιτρέπει στις επόμενες γενιές να γνωρίσουν ένα σημαντικό κομμάτι του παρελθόντος τους.
Ίσως, λοιπόν, ήρθε η ώρα αυτός ο ξεχασμένος θησαυρός να αποκτήσει ξανά ζωή και να συνεχίσει να αφηγείται τις ιστορίες που για περισσότερο από έναν αιώνα παραμένουν κρυμμένες πίσω από τους πέτρινους τοίχους του.
σ.σ. Το χαμάμ λειτουργούσε μέχρι τη δεκαετία του 1960 και η κυρία Ασημένια ήταν η υπεύθυνη του λουτρού.
