Συνέντευξη του Προέδρου του ΤΕΕ Βορειοανατολικού Αιγαίου, Στρατή Μανωλακέλλη
Το τελευταίο διάστημα, ο χωροταξικός σχεδιασμός βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, καθώς τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΤΠΣ) αναμένεται να καθορίσουν το μέλλον της δόμησης, των χρήσεων γης και της ανάπτυξης σε όλη τη χώρα. Στη νησιωτική περιοχή της Λέσβου, οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν άμεσα την αξία και τη δυνατότητα αξιοποίησης της ιδιωτικής περιουσίας.
Τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια αποτελούν σήμερα ένα από τα βασικά εργαλεία του σύγχρονου χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού στην Ελλάδα. Στόχος τους είναι να δημιουργήσουν ένα σαφές, σταθερό και ενιαίο πλαίσιο για το πώς θα οργανωθεί ο χώρος σε κάθε δήμο, πού θα επιτρέπεται η δόμηση, ποιες θα είναι οι χρήσεις γης, ποιες περιοχές θα προστατεύονται και πού μπορεί να αναπτυχθεί η οικονομική δραστηριότητα. Με άλλα λόγια, επιχειρούν να θεσπίσουν κανόνες που θα εξασφαλίζουν ταυτόχρονα ανάπτυξη, προστασία του περιβάλλοντος και ασφάλεια δικαίου για τους πολίτες.
Ωστόσο, σε αυτή τη φάση είναι λογικό να υπάρχει ανησυχία από ιδιοκτήτες γης, ιδιαίτερα σε περιοχές εκτός σχεδίου. Ο σχεδιασμός πράγματι επαναξιολογεί τις δυνατότητες δόμησης σε πολλές περιοχές, με στόχο να περιοριστεί η άναρχη ανάπτυξη και να προστατευθούν ευαίσθητα τοπία – κάτι που αφορά ιδιαίτερα νησιωτικές περιοχές όπως η Λέσβος. Παράλληλα, επιδιώκει να δημιουργήσει πιο σαφείς κανόνες και να κατευθύνει τη δόμηση σε οργανωμένες ζώνες, ώστε να υπάρχει προβλεψιμότητα και μεγαλύτερη ασφάλεια για τις επενδύσεις και την αξιοποίηση της ιδιωτικής περιουσίας.
Με αφετηρία αυτές τις εξελίξεις, συζητήσαμε με τον πρόεδρο του ΤΕΕ Βορειοανατολικού Αιγαίου, Στρατή Μανωλακέλλη, για τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια, τις επιπτώσεις στην ιδιοκτησία και τη δυναμική που δημιουργεί η ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στη Λέσβο.
Με την εκπόνηση των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων υπάρχει ανησυχία ότι σε ορισμένες περιοχές θα περιοριστεί ή θα καταργηθεί η δυνατότητα δόμησης, ιδιαίτερα σε εκτός σχεδίου ιδιοκτησίες. Πώς απαντάτε στους πολίτες που φοβούνται απώλεια περιουσιακών δικαιωμάτων και πώς μπορεί ο χωροταξικός σχεδιασμός να συνδυαστεί με τη νέα πίεση που δημιουργεί η ανάπτυξη έργων ΑΠΕ στη Λέσβο;
Η Λέσβος αποτελεί ένα ακριτικό νησί και εξωτερικό σύνορο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει υποστεί δυσανάλογες επιπτώσεις από το μεταναστευτικό και προσφυγικό ζήτημα. Ταυτόχρονα βρίσκεται σε άμεση γεωγραφική εγγύτητα με την Τουρκία και αντιμετωπίζει εδώ και χρόνια φαινόμενα πληθυσμιακής μείωσης και αστυφιλίας.
Σύμφωνα με το άρθρο 101 παράγραφος 4 του Συντάγματος, η διοίκηση οφείλει να λαμβάνει υπόψη την αρχή της νησιωτικότητας. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η συρρίκνωση των οικισμών μπορεί να επιταχύνει την ερημοποίηση, να ενισχύσει τη χωρική ανισορροπία, να αποδυναμώσει την τοπική οικονομία και να λειτουργήσει αντίθετα προς την πολυκεντρική ανάπτυξη.
Τα τελευταία χρόνια, πολλοί οικισμοί έχουν αρχίσει να εμφανίζουν αναπτυξιακή δυναμική, με δεκάδες επενδύσεις κυρίως στην εξοχική κατοικία αλλά και στον τουρισμό. Οι επενδύσεις αυτές δημιουργούν νέες θέσεις εργασίας και συνθήκες επιστροφής ή παραμονής νέων ανθρώπων στον τόπο τους. Η συρρίκνωση των ορίων των οικισμών θα μπορούσε να έχει καταστροφικές επιπτώσεις σε περιοχές που έχουν ήδη μπει σε αναπτυξιακή τροχιά.
Οι υφιστάμενες χρήσεις κατοικίας και τουριστικής ανάπτυξης πρέπει να διατηρηθούν, ώστε να μην ανακοπεί αυτή η θετική εξέλιξη που μεταβάλλει την εικόνα εγκατάλειψης πολλών οικισμών. Ο τουρισμός και οι υπηρεσίες που συνδέονται με αυτόν – όπως η εστίαση και τα οικοδομικά επαγγέλματα – αποτελούν πλέον βασικούς πυλώνες ανάπτυξης για τους οικισμούς του Δήμου Μυτιλήνης, απασχολώντας κυρίως νέους που παραμένουν ή επιστρέφουν στο νησί.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο πρέπει να λειτουργήσει ως εργαλείο ενίσχυσης και ορθολογικής οργάνωσης της υφιστάμενης δυναμικής και όχι ως μηχανισμός απομείωσης του οικιστικού αποθέματος.
Παράλληλα, υπάρχει και η πίεση που δημιουργεί η ανάπτυξη έργων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας. Η ενεργειακή μετάβαση είναι αναγκαία, αλλά πρέπει να γίνει με χωρικό σχεδιασμό που θα καθορίζει με σαφήνεια πού μπορούν να αναπτυχθούν τέτοιες δραστηριότητες και πού χρειάζεται να τεθούν όρια. Τα ΤΠΣ μπορούν να συμβάλουν σε αυτό, προσδιορίζοντας ζώνες όπου τα έργα ΑΠΕ είναι συμβατά με το περιβάλλον, την οικονομία και τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας, αποφεύγοντας ανεξέλεγκτες πιέσεις στο τοπίο.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να επιλεγεί ανάμεσα στην προστασία του χώρου και την αξιοποίηση της ιδιωτικής περιουσίας ή την ενεργειακή ανάπτυξη. Η πρόκληση είναι να υπάρξει ένας ισορροπημένος σχεδιασμός που θα συνδυάζει την ασφάλεια για τους ιδιοκτήτες, τη βιώσιμη ανάπτυξη και την προστασία του ιδιαίτερου χαρακτήρα περιοχών όπως η Λέσβος.
Αν προκύψουν περιορισμοί δόμησης που επηρεάζουν υφιστάμενες ιδιοκτησίες, θεωρείτε ότι πρέπει να υπάρξουν μεταβατικές διατάξεις ή μηχανισμοί αποζημίωσης;
Προφανώς θα πρέπει να υπάρξουν μεταβατικές διατάξεις. Το ΤΕΕ Βορειοανατολικού Αιγαίου έχει ήδη ζητήσει με έγγραφό του από τις εταιρείες που έχουν αναλάβει την εκπόνηση και παρουσίαση των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων στους δήμους της Περιφέρειας, να προβλεφθεί μεταβατική περίοδος από την έναρξη ισχύος των Προεδρικών Διαταγμάτων.
Η πρόταση αφορά μια περίοδο τουλάχιστον έξι μηνών, ώστε να ολοκληρωθούν οι γραφειοκρατικές διαδικασίες έγκρισης των οικοδομικών αδειών που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη από αρμόδιους φορείς όπως τα Συμβούλια Αρχιτεκτονικής, το ΚΕΣΑ και οι αρμόδιες Εφορείες Αρχαιοτήτων.
Σε κάθε περίπτωση, αν ένας πολίτης θεωρεί ότι θίγεται και απομειώνεται η περιουσία του, καθιστώντας το οικόπεδό του μη άρτιο και μη οικοδομήσιμο, θα έχει τη δυνατότητα μέσα στους επόμενους έξι έως επτά μήνες να εκδώσει οικοδομική άδεια, κατοχυρώνοντας έτσι την περιουσία του μέχρι τη λήξη ισχύος της άδειας.
Με δεδομένη την αυξημένη κινητικότητα γύρω από έργα Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στη Λέσβο, ποια θεωρείτε ότι είναι τα βασικά κριτήρια χωροθέτησης;
Το βασικό ζήτημα δεν είναι αν θα γίνουν έργα Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, αλλά πού και με ποιους κανόνες θα γίνουν. Για μια περιοχή όπως η Λέσβος, τα βασικά κριτήρια χωροθέτησης πρέπει να είναι σαφή.
Πρώτον, απαιτείται προστασία του τοπίου και των ευαίσθητων οικοσυστημάτων. Περιοχές με υψηλή περιβαλλοντική αξία, προστατευόμενα τοπία ή ιδιαίτερη πολιτιστική σημασία πρέπει να εξαιρούνται ή να έχουν αυστηρούς περιορισμούς.
Δεύτερον, τα έργα πρέπει να βρίσκονται σε επαρκή απόσταση από οικισμούς και παραγωγικές δραστηριότητες, ώστε να αποφεύγονται συγκρούσεις με την τοπική οικονομία, την αγροτική παραγωγή και τον τουρισμό.
Τρίτον, πρέπει να αποφεύγεται η υπερσυγκέντρωση έργων στην ίδια περιοχή, καθώς η συσσώρευση πολλών εγκαταστάσεων μπορεί να ξεπεράσει τη φέρουσα ικανότητα ενός τόπου.
Τέταρτον, η ανάπτυξη των ΑΠΕ πρέπει να εντάσσεται στον συνολικό χωρικό σχεδιασμό και στα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια, ώστε να υπάρχει συνολική εικόνα για τις συμβατές χρήσεις γης.
Τέλος, είναι κρίσιμη η ουσιαστική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας. Χωρίς κοινωνική αποδοχή, ακόμη και τεχνικά σωστά έργα δημιουργούν αντιδράσεις. Η ενημέρωση και η διαβούλευση με τους κατοίκους είναι απαραίτητες.
Η ανάγκη αυτή είχε επισημανθεί και στο συνέδριο που διοργάνωσε πέρυσι τον Μάιο το ΤΕΕ Βορειοανατολικού Αιγαίου στο Επιμελητήριο Λέσβου με θέμα τις ανεμογεννήτριες στα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου και τις προκλήσεις της ενεργειακής μετάβασης. Όπως σημειώνει ο κ. Μανωλακέλλης, το τελευταίο διάστημα καταφθάνουν σε δημόσιες υπηρεσίες δεκάδες αιτήσεις για έργα ΑΠΕ από εταιρείες μορφής ΙΚΕ, χωρίς να είναι πάντα σαφές ποια επενδυτικά κεφάλαια βρίσκονται πίσω από αυτές.
Πώς μπορεί η Λέσβος να αξιοποιήσει τα ΤΠΣ και την ανάπτυξη ΑΠΕ με τρόπο που να ενισχύσει την οικονομία και να προστατεύσει τους πολίτες;
Η ισορροπία μπορεί να επιτευχθεί εφόσον τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια καθορίσουν σαφείς ζώνες χρήσεων γης, οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας αναπτυχθούν με μέτρο και με τη συμμετοχή των πολιτών, προστατευθούν το τοπίο, η γεωργία και η ιδιωτική περιουσία και τα οικονομικά οφέλη παραμείνουν στο νησί.
Με αυτόν τον τρόπο, η ενεργειακή μετάβαση μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως περιβαλλοντική πολιτική, αλλά και ως αναπτυξιακό εργαλείο για ολόκληρη τη Λέσβο.
Παράλληλα, τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια αποτελούν καθοριστικό εργαλείο για τις επόμενες δεκαετίες. Για νησιωτικούς δήμους όπως αυτός της Λέσβου – ακριτικούς και ταυτόχρονα με σημαντικές τουριστικές προοπτικές – η συρρίκνωση των οικισμών δεν μπορεί να αποτελεί προεπιλεγμένη στρατηγική. Απαιτείται ειδική τεχνική τεκμηρίωση για κάθε περίπτωση, ώστε να διασφαλίζεται η προστασία της ιδιοκτησίας και της τοπικής οικονομίας. Ο σχεδιασμός οφείλει να ενισχύει τη χωρική συνοχή και τη βιώσιμη ανάπτυξη του τόπου.
