Από τα Μισόφωτα της Ερυθραίας μέχρι τα παγωμένα νερά του Τσεσμέ
Τα Θεοφάνια ή Φώτα από τις παλαιότερες γιορτές στη χριστιανική παράδοση αποκτούν ιδιαίτερους συμβολισμούς. Έχουν ξεχωριστή σημασία στη συνείδηση των χριστιανικών πληθυσμών της υπαίθρου, αλλά και των αστικών κέντρων.
Η παραπάνω φωτογραφία είναι τραβηγμένη στις 6 Ιανουαρίου 1922 και δείχνει τον αγιασμό των υδάτων στον ποταμό Μπανάζ, δηλαδή στον αρχαίο Πανάσιον της Φρυγίας. Ο ποταμός καταλήγει λίγο πιο κάτω στον ποταμό Μαίανδρο. Διακρίνεται το Επιτελείο της Ανεξάρτητης Μεραρχίας μαζί με στρατιώτες της ΙΧ Μεραρχίας, ενδεχομένως.
Στα Βουρλά και στον Τσεσμέ άναβαν κεριά με τη φλόγα από τις λαμπάδες από την εξέδρα του Μεγάλου Αγιασμού. Βασική ενέργεια ήταν και η αποπομπή των καλικάντζαρων…
Τα Θεοφάνια στη Μικρά Ασία αποτελούσαν μία από τις σημαντικότερες δεσποτικές εορτές, με βαθύ θρησκευτικό αλλά και κοινωνικό περιεχόμενο. Με τη γιορτή των Φώτων ολοκληρωνόταν ο κύκλος του Δωδεκαημέρου. Σύμφωνα με τη λαϊκή αντίληψη, καθαγιαζόταν όχι μόνο το νερό αλλά ολόκληρη η φύση. Ο αγιασμός των υδάτων σηματοδοτούσε την απομάκρυνση του κακού και την έναρξη ενός νέου κύκλου ζωής.
Η παραμονή των Θεοφανίων, γνωστή στην Ερυθραία ως Μισόφωτα, είχε ιδιαίτερα αυστηρό χαρακτήρα. Οι πιστοί νήστευαν αυστηρά, κατανάλωναν φαγητά χωρίς λάδι και απέφευγαν τις βαριές εργασίες. Η ημέρα θεωρούνταν μεταβατική και απαιτούσε προετοιμασία. Τελείτο ο Μικρός Αγιασμός, με τον οποίο ράντιζαν σπίτια, χωράφια, στάβλους και αποθήκες. Συχνά οι ίδιοι οι ιερείς επισκέπτονταν τα σπίτια των ενοριών τους. Έτσι, κανένας χώρος δε μένει χωρίς ευλογία.
Στη Σμύρνη, η παραμονή των Φώτων συνδεόταν και με λαϊκά έθιμα που αφορούσαν την προσωπική ζωή. Τα κορίτσια σε ηλικία γάμου φύτευαν βασιλικό από την άνοιξη και τον διατηρούσαν μέχρι τα Θεοφάνια. Την ώρα του αγιασμού έδιναν στον ιερέα βασιλικό από τη δική τους γλάστρα και κρατούσαν εκείνον που είχε ευλογηθεί. Τον φυλάσσουν στα εικονίσματα, με την πίστη ότι θα τους φέρει σύντομα γάμο.
Στα Μοσχονήσια όποιος έπιανε το Σταυρό έπαιρνε σαν φιλοδώρημα τα χρήματα που άφηναν οι πιστοί όταν πήγαιναν στο τέλος να προσκυνήσουν μπροστά στον ιερέα. Παρομοίως, στα Βουρλά και τον Τσεσμέ ο νικητής γύριζε από σπίτι σε σπίτι με ένα δίσκο. Πάνω του βρισκόταν ο Σταυρός στολισμένος με λουλούδια. Οι πιστοί προσκυνούσαν και του έδιναν χρήματα.
Κεντρική θέση στη λαϊκή παράδοση κατείχε η αποπομπή των καλικάντζαρων. Σύμφωνα με τις δοξασίες, τα πλάσματα αυτά ανέβαιναν στον κόσμο των ανθρώπων από τα Χριστούγεννα έως τα Φώτα και προκαλούσαν αναστάτωση στην καθημερινότητα. Στην Ερυθραία ήταν γνωστά με διάφορα ονόματα και θεωρούνταν ιδιαίτερα επικίνδυνα. Για την αποτροπή τους, οι κάτοικοι τοποθετούσαν πίσω από τις πόρτες παλιά δίχτυα και κλωστές με κόμπους. Διατηρούσαν αναμμένο το τζάκι καθ’ όλη τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου και απέφευγαν τις νυχτερινές μετακινήσεις. Στα Βουρλά συνήθιζαν να αφήνουν πιάτα με λουκουμάδες έξω από τα σπίτια. Έτσι, προσπαθούσαν να καλοπιάσουν τα πλάσματα και να τα κρατήσουν μακριά από το εσωτερικό του σπιτιού.
Ανήμερα των Θεοφανίων, στα λεγόμενα Λόφωτα ή Ολόφωτα, τελούνταν ο Μεγάλος Αγιασμός και ακολουθούσε ο καθαγιασμός των υδάτων. Σε παραθαλάσσιες περιοχές και λιμάνια ο Σταυρός ριχνόταν στη θάλασσα και άντρες βουτούσαν στα παγωμένα νερά για να τον ανασύρουν. Όποιος τα κατάφερνε θεωρούνταν ο τυχερός της χρονιάς. Στα Μοσχονήσια, αλλά και στον Τσεσμές, ο νικητής περιέφερε τον Σταυρό στα σπίτια, δεχόμενος φιλοδωρήματα από τους πιστούς.
Ο Μεγάλος Αγιασμός κατείχε ξεχωριστή θέση στην καθημερινότητα. Τον έπιναν με ευλάβεια και απέφευγαν να τον χύσουν, καθώς τον θεωρούσαν σχεδόν ισάξιο με τη Θεία Κοινωνία. Σε πολλές περιοχές τον φύλαγαν για περιπτώσεις σοβαρής ασθένειας. Επίσης, οι ναυτικοί του Τσεσμέ τον έπαιρναν μαζί τους στα ταξίδια. Σε στιγμές έντονης τρικυμίας, τον έχυναν στη θάλασσα με την πίστη ότι θα κοπάσει.
Ακόμη και στα χρόνια της Μικρασιατικής Εκστρατείας, τα Θεοφάνια τελούνταν κανονικά. Στις 6 Ιανουαρίου 1922 πραγματοποιήθηκε αγιασμός υδάτων στον ποταμό Μπανάζ, παρουσία στρατιωτών και αξιωματικών. Αποτύπωνε την ανάγκη διατήρησης της θρησκευτικής ζωής ακόμη και σε συνθήκες πολέμου.
Με τη Σύναξη του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, στις 7 Ιανουαρίου, η καθημερινότητα επανερχόταν. Οι αγροτικές εργασίες ξεκινούσαν εκ νέου και, σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη, η φύση είχε ήδη αρχίσει να ξυπνά. Για τους Έλληνες της Μικράς Ασίας, τα Θεοφάνια δεν ήταν απλώς μια ετήσια γιορτή. Ήταν μια τελετουργική επιβεβαίωση ότι το φως, μετά τον χειμώνα και το σκοτάδι, επιστρέφει πάντα
Πηγή: orthodoxianewsagency.gr
