Πραγματική Βιωσιμότητα της Αλιείας: ας Ανοίξει η Συζήτηση επί της Ουσίας

Έκθεση στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία κατέθεσε το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος» για τη σκανδαλώδη διοχέτευση τουλάχιστον 52 εκατομμυρίων ευρώ που προορίζονταν για τη στήριξη της αλιείας σε άσχετες εμπορικές δραστηριότητες (ποσό πολύ μεγαλύτερο από όσα έχουν δημοσιοποιηθεί μέχρι τώρα για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ)

Με αφορμή τις κινητοποιήσεις των ψαράδων, λέγονται πολλά. Όμως, από τη συζήτηση απουσιάζει το ουσιαστικό ζητούμενο: η πραγματική βιωσιμότητα της αλιείας και η αντιμετώπιση των αιτιών που την έχουν οδηγήσει στη δραματική κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα στην Ελλάδα. Κανένα από τα μέτρα που έχουν ανακοινωθεί πρόσφατα δεν αποσκοπεί στην ανάκαμψη της αλιείας. Αντίθετα, η έμφαση δίνεται στον ψηφιακό έλεγχο και άλλα αντίστοιχα, χωρίς να συνοδεύεται από μέτρα προστασίας και ανάκαμψης των ιχθυαποθεμάτων ή ουσιαστικής στήριξης της αειφόρου αλιείας.

Αυτό, όμως, δεν είναι καινούργιο πρόβλημα, αλλά μια χρόνια παθογένεια στην Ελλάδα. Όπως αποκαλύπτει η έκθεση που κατατέθηκε χθες από το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος» στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, μόνο κατά την προηγούμενη προγραμματική περίοδο, τουλάχιστον 52 εκατομμύρια ευρώ που προορίζονταν για τη στήριξη της βιωσιμότητας του αλιευτικού τομέα (βλ. Leader Αλιείας) διοχετεύθηκαν στοχευμένα από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης σε άσχετες εμπορικές δραστηριότητες, όπως καφετέριες, εστιατόρια, κτηνιατρεία, φυσικοθεραπευτήρια, κέντρα ξένων γλωσσών, γυμναστήρια, πετρόκτιστα καταλύματα πολυτελείας με πισίνες και πολλές άλλες δραστηριότητες, των οποίων τον συσχετισμό με την αλιεία αδυνατούμε να κατανοήσουμε τόσο εμείς όσο και οι αρμόδιες ευρωπαϊκές αρχές.

Αναμένεται πλέον η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία να διερευνήσει τη σκοπιμότητα και τη νομιμότητα των προσκλήσεων υποβολής προτάσεων και των διαδικασιών μέσω των οποίων διατέθηκαν οι πόροι αυτοί. Σύμφωνα με την έρευνα του Ινστιτούτου Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα στην οποία διαπιστώθηκε εκτροπή των πόρων από τον προβλεπόμενο σκοπό τους.

Δεν αποτελεί έκπληξη λοιπόν ότι η Ελλάδα έχει και άλλη μία αρνητική πρωτιά στην ΕΕ: της διαχρονική απαξίωση του αλιευτικού τομέα και κυρίως της παράκτιας αλιείας, όχι μόνο από καιροσκόπους πολιτικούς, αλλά ακόμη χειρότερα, από πολιτικούς που δεν έχουν καμία κατανόηση της αλιείας. Οι επί δεκαετίες λανθασμένες πολιτικές και η πλήρης απουσία μέτρων για την ανάκαμψη και στήριξη του κλάδου, έχουν συμβάλει στην εξάντληση των ιχθυαποθεμάτων και στην απώλεια χιλιάδων θέσεων εργασίας, ιδίως σε δυσπρόσιτες περιοχές, όπου οι θέσεις που χάνονται δεν μπορούν πλέον να αντικατασταθούν, με αποτέλεσμα χιλιάδες οικογένειες να έχουν μείνει χωρίς απασχόληση και εισόδημα.

Με αφορμή τις κινητοποιήσεις των ψαράδων, επικρατεί μεγάλη σύγχυση στα ΜΜΕ και στον δημόσιο διάλογο, καθώς, ενδεχομένως από άγνοια, συχνά εξισώνονται δύο πολύ διαφορετικές μορφές επαγγελματικής αλιείας: η μικρής κλίμακας παράκτια αλιεία και η βιομηχανικής κλίμακας (μέση) αλιεία. Για να γίνει κατανοητή η διαφορά στην αλιευτική τους ικανότητα, αρκεί να αναφέρουμε ότι η συνολική ετήσια ψαριά ενός παράκτιου σκάφους (που χρησιμοποιεί στατικά εργαλεία: π.χ. δίχτυα, παραγάδια), δεν προσεγγίζει καν την ποσότητα που αλιεύει μία μηχανότρατα σε μία μόνο ημέρα (με τα βαριά μεταλλικά συρόμενα αλιευτικά εργαλεία).

Η μικρής κλίμακας παράκτια αλιεία δραστηριοποιείται εδώ και αιώνες με παρόμοιες μεθόδους και αλιευτικά εργαλεία, στηρίζοντας τις νησιωτικές και παράκτιες κοινωνίες. Σήμερα, αυτός ο κλάδος ζωτικής σημασίας για την οικονομία, τη διατροφική επάρκεια και την κοινωνική συνοχή των παράκτιων και νησιωτικών κοινοτήτων έχει οδηγηθεί στην κατάρρευση. Σε όλη την Ελλάδα, τα μικρά αλιευτικά σκάφη λιγοστεύουν με δραματικό ρυθμό, ενώ ψαράδες κάθε ηλικίας εγκαταλείπουν το επάγγελμα ως μη βιώσιμο. Παράλληλα, περίπου 13.500 παραδοσιακά ξύλινα καΐκια οδηγήθηκαν τα προηγούμενα χρόνια σε καταστροφή, μέσω των επιδοτούμενων προγραμμάτων διάλυσης, με ευτελή ποσά σε αντάλλαγμα. Παρ’ όλα αυτά, οι ψαράδες που δραστηριοποιούνται με τα 11.000 παράκτια σκάφη που απομένουν προσπαθούν ακόμη να παραμείνουν βιώσιμοι και να στηρίξουν τις οικογένειές τους, διάσπαρτοι κατά μήκος των χιλιάδων χιλιομέτρων της ελληνικής ακτογραμμής.

Αντιθέτως, η λεγόμενη μέση αλιεία, που δραστηριοποιείται σε βιομηχανική κλίμακα, κυρίως με τις 231 μηχανότρατες, διαθέτει δυσανάλογα μεγάλα σκάφη, υψηλή ιπποδύναμη και μεγάλη αλιευτική ικανότητα. Το κυριότερο, όμως, είναι ότι χρησιμοποιεί έναν καταστροφικό τρόπο αλιείας, οι επιπτώσεις του οποίου είναι γνωστές εδώ και δεκαετίες. Ένα αλιευτικό εργαλείο που σχεδιάστηκε για χρήση σε λασπώδεις βυθούς αφέθηκε να χρησιμοποιείται πάνω σε παραγωγικά θαλάσσια οικοσυστήματα, σέρνοντας βαριά σίδερα και αλυσίδες. Ένα μόνο πέρασμα μπορεί να αρκεί για να καταστραφούν ανεπανόρθωτα ολόκληρες αποικίες κοραλλιών, σχηματισμοί ασβεστολιθικών φυκών και άλλα πολύτιμα οικοσυστήματα.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι οι μηχανότρατες απασχολούν κυρίως αλλοδαπά πληρώματα και διοχετεύουν τα αλιεύματά τους σε λίγες κεντρικές ιχθυόσκαλες, χωρίς αυτά να είναι άμεσα διαθέσιμα στους κατοίκους των νησιωτικών περιοχών από τις οποίες αλιεύθηκαν, ενώ εξαντλούν τα αλιευτικά πεδία γύρω από τα νησιά. Πέρα από την υπεραλίευση, το σοβαρότερο πρόβλημα είναι η μη αναστρέψιμη καταστροφή των θαλάσσιων οικοσυστημάτων που συχνά αφήνει πίσω της μία μηχανότρατα, υπονομεύοντας τη δυνατότητα ανάκαμψης των ιχθυαποθεμάτων.

Ενδεικτικό είναι ότι η καταστροφή αυτή συχνά βαφτίζεται, ακόμη και από τον πρόεδρο των εκπροσώπων των μηχανότρατων, «όργωμα της θάλασσας», σαν να ειρωνεύεται την άγνοια των πολιτικών και των ΜΜΕ, χωρίς αυτό να σχολιάζεται ποτέ. Γεγονός είναι, βέβαια, ότι οι εκπρόσωποι των μηχανότρατων έχουν διαχρονικά προνομιακή πρόσβαση στη διοίκηση της Διεύθυνσης Αλιείας του Υπουργείου, κάτι που γεννά σοβαρά ερωτήματα για το ποια συμφέροντα υπηρετούν διαχρονικά οι σχετικές πολιτικές.

Χαρακτηριστική είναι και μία προχθεσινή δήλωση πλοιοκτήτη μηχανότρατας στα ΜΜΕ, σύμφωνα με την οποία το κράτος οφείλει να τον επιδοτήσει με χρήματα των φορολογουμένων, για να μπορεί να καλύψει το κόστος των ήδη αφορολόγητων καυσίμων που λαμβάνει και τους μισθούς των Αιγύπτιων αλιεργατών του.

Ένα ακόμη σημαντικό ερώτημα είναι πώς είναι δυνατόν να μιλάμε για τη διαχείριση της αλιείας και των αλιευμάτων, όταν η ερασιτεχνική αλιεία παραμένει εκτός οποιουδήποτε πλαισίου ελέγχου, παρά την τεράστια συνολική αλιευτική της ικανότητα (και τη μεγάλη εκλογική της βάση);

Πέρα από τη νόμιμη ερασιτεχνική αλιεία για προσωπική κατανάλωση, είναι κοινό μυστικό ότι σημαντικές ποσότητες ψαριών που διακινούνται σε εστιατόρια και αλλού, κατά μήκος ολόκληρης της ελληνικής ακτογραμμής προέρχονται από ερασιτέχνες αλιείς, οι οποίοι συχνά χρησιμοποιούν παράνομα μέσα, όπως το νυχτερινό ψαροντούφεκο με χρήση κατάδυσης, ο δυναμίτης και οι χημικές ουσίες.

Εν κατακλείδι, αν θέλουμε να μιλάμε για το μέλλον και τη βιωσιμότητα της αλιείας στην Ελλάδα, πρέπει να αντιμετωπίσουμε τις χρόνιες παθογένειες που την οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια στην κατάρρευση. Αντί να αντιμετωπιστούν τα τεράστια προβλήματα που έχει δημιουργήσει ή επιδεινώσει η ίδια η πολιτεία, και κυρίως οι πολιτικοί που έχουν αναλάβει τη διαχείρισή τους, αυτές τις μέρες παρουσιάζεται ως λύση η προμήθεια tablet και συσκευών παρακολούθησης για τους ψαράδες, ώστε να καταγράφουν ψηφιακά τα ολοένα λιγότερα αλιεύματά τους, ενώ δεν θεσπίζεται κανένα μέτρο για την ανάκαμψη των ιχθυαποθεμάτων και τη στήριξη της αλιείας.

Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της παρέμβασης, προβλέπεται η εγκατάσταση συσκευών εντοπισμού και tablet σε 10.743 επαγγελματικά αλιευτικά σκάφη, με υπέρογκη δημόσια δαπάνη ύψους 62,1 εκατομμυρίων ευρώ. Το Υπουργείο παρουσιάζει αυτόν τον ψηφιακό μηχανισμό παρακολούθησης ως μέτρο αποτελεσματικότερης προστασίας των ελληνικών θαλασσών. Όμως, το μόνο βέβαιο είναι τα κονδύλια για την αγορά αυτού του πανάκριβου εξοπλισμού ωφελούν τους προμηθευτές και τα μελετητικά γραφεία, ενώ εξακολουθούμε να αδυνατούμε να κατανοήσουμε πώς θα συμβάλει στην ανάκαμψη της αλιείας.

Κυρίως, όμως, δεν είναι δυνατόν να συνεχίσουμε να εθελοτυφλούμε και να ανεχόμαστε ως κανονικότητα την κατάχρηση των ευρωπαϊκών πόρων που προορίζονται για τη στήριξη της βιωσιμότητας της αλιείας. Οι πόροι αυτοί θα μπορούσαν να αποτελέσουν σανίδα σωτηρίας για τον κλάδο και να θέσουν τις βάσεις ενός ουσιαστικού πλαισίου ανάκαμψης.

Άλλωστε, δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε εμείς πώς μπορούν να ανακάμψουν η αλιεία και τα ιχθυαποθέματα. Τα διεθνή παραδείγματα είναι ξεκάθαρα, με πρώτο και βασικό μέτρο το αυτονόητο: να αφήσουμε τα ψάρια και τα άλλα αλιευόμενα είδη να αναπαραχθούν, προστατεύοντας τις περιοχές και τις περιόδους αναπαραγωγής τους και απαγορεύοντας την αλίευσή τους σε μεγέθη μικρότερα από εκείνα στα οποία φτάνουν σε αναπαραγωγική ωριμότητα. Αυτό αποτελεί άλλωστε και αίτημα των ψαράδων και των κατοίκων των παράκτιων περιοχών σε όλη την Ελλάδα. Εκεί θα έπρεπε να κατευθύνονται και οι ευρωπαϊκοί πόροι για τη στήριξη της αλιείας, αντί να χρηματοδοτούν τον ντροπιαστικό κατάλογο άσχετων δραστηριοτήτων που βαφτίζονται «μέτρα στήριξης των αλιευτικών κοινωνιών».

Ενδεικτική της παντελούς άγνοιας της πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου για τα θέματα της αλιείας, άγνοιας που την καθιστά ευάλωτη στη χειραγώγηση, είναι και η ανεπίσημη πληροφορία που κυκλοφόρησε χθες στα ΜΜΕ, σύμφωνα με την οποία το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης προτίθεται να χορηγήσει νέα επιδότηση καυσίμων στα αλιευτικά σκάφη για τους μήνες Απρίλιο και Μάιο του 2026, δηλαδή για την περίοδο αναπαραγωγής των περισσότερων αλιευόμενων ειδών, κατά την οποία θα έπρεπε να επιδοτείται η συνολική παύση της αλιείας.

Παράλληλα, αδιαμφισβήτητη προτεραιότητα πρέπει να είναι η στήριξη της βιωσιμότητας των περίπου 11.000 παράκτιων αλιευτικών σκαφών και του ζωτικού κοινωνικού, οικονομικού και διατροφικού ρόλου τους στις παράκτιες και νησιωτικές κοινότητες. Εξίσου αναγκαία είναι η προστασία των εναπομεινάντων υγιών και παραγωγικών θαλάσσιων οικοσυστημάτων από την καταστροφική δραστηριότητα των περίπου 230 μηχανότρατων, με ουσιαστική εφαρμογή του ευρωπαϊκού πλαισίου προστασίας. Αντί να δραστηριοποιούνται ανεξέλεγκτα σε κάθε σπιθαμή της ελληνικής θαλάσσιας επικράτειας, οι μηχανότρατες πρέπει να περιοριστούν σε σαφώς οριοθετημένα αλιευτικά πεδία με αμμώδη ή λασπώδη πυθμένα, χωρίς να καταστρέφουν τα παραγωγικά θαλάσσια οικοσυστήματα.