Τα έργα αποκατάστασης, ανάδειξης και επανάχρησης ως μουσείου του «Μπαλή ζαντέ Χασάν Μπέη τζαμί», γνωστού και ως «Βαλιδέ τζαμί», στην Επάνω Σκάλα της Μυτιλήνης, αποτέλεσαν «το βαρύ πυροβολικό» των εισηγήσεων Ελλήνων εμπειρογνωμόνων στο πρόσφατο 1ο Πολιτιστικό Forum Ελλάδας – Τουρκίας στην Καππαδοκία με τη συμμετοχή της Ελληνίδας υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του Τούρκου ομολόγου της Μεχμέτ Νουρί Ερσόϋ.
Με τις εισηγήσεις αυτές παρουσιάστηκαν σημαντικά έργα αποκατάστασης και προστασίας οθωμανικών μνημείων στην Ελλάδα, με ιδιαίτερη έμφαση στη Λέσβο αλλά και στη Θεσσαλονίκη.
Ας σημειωθεί ότι στη Λέσβο πέραν του έργου «Μπαλή ζαντέ Χασάν Μπέη τζαμί» αποκαθίσταται ο Μεντρεσές (ιεροδιδασκαλείο) στο πάνω κάστρο της Μυτιλήνης η κατασκευή του οποίου αποδίδεται στον Χαϊρεντίν Μπαρμαρόσα. Ενώ ανατέθηκε και η επικαιροποίηση παλιότερης μελέτης του μεγάλου κεντρικού τζαμιού στην οδό Ερμού της Μυτιλήνης, γνωστού και ως «Γενί τζαμί», προκειμένου να προχωρήσει από το υπουργείο Πολιτισμού η αποκατάσταση του και η λειτουργία του ως πολυχώρου πολιτισμού.
Το έργο στο «Βαλιδέ τζαμί» υλοποιεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λέσβου. Είναι κόστους 1,8 εκατομμυρίων ευρώ και χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης.
Έχει ιδιαίτερη σημασία ότι με αφορμή τις εργασίες ξαναγράφτηκε η ιστορία και η τοπιογραφία της Επάνω Σκάλας, μιας γειτονιάς που ταυτίζεται με την αρχαία πόλη με συνεχή κατοίκηση επί χιλιάδες χρόνια!
Όπως αποδείχτηκε το τζαμί δεν λέγεται «Βαλιδέ τζαμί» όπως είχε καθιερωθεί να λέγεται αλλά και, σύμφωνα με την πρώτη του κτητορική επιγραφή που βρίσκεται εντοιχισμένη στη δυτική πλευρά του τζαμιού και διαβάστηκε, χτίστηκε στις αρχές του 17ου αιώνα και συγκεκριμένα το 1620. Στη σημερινή του μορφή χτίστηκε μετά τον μεγάλο σεισμό του 1867, το 1889 και η ανακατασκευή του σύμφωνα με τις πηγές κόστισε 30.000 γρόσια. Ανήκε δε σε τοπικό μουσουλμανικό ίδρυμα (βακούφι) δίπλα στη συνοικία (βαρόσι) της μυτιληνιάς αγοράς.
Το «Μπαλή ζαντέ Χασάν Μπέη τζαμί» είναι λιθόκτιστο, μονώροφο με δίριχτη στέγη, με μαρμάρινη σκάλα που οδηγεί στο λιθόστρωτο προαύλιο. Στον αύλειο χώρο του ήταν τοποθετημένο πολύπλευρο σιντριβάνι από λευκό μάρμαρο, διακοσμημένο με εγχάρακτα αραβουργήματα. Μάλιστα, το σιντριβάνι αυτό βρίσκεται σήμερα στην αυλή του παλιού αρχαιολογικού μουσείου Μυτιλήνης και θα επανατοποθετηθεί στην αρχική του θέση στον περιβάλλοντα χώρο του τζαμιού.
Στο πλαίσιο του έργου αναστηλώθηκε στην αρχική του μορφή ο ύψους 17,5 μέτρων μιναρές του μνημείου που είναι κατασκευασμένος από ηφαιστειογενή ροζ πέτρα (ιγνιμβρίτη) από το μικρασιατικό λατομείο του Σαρμουσάκ.
Επίσης, ανακατασκευάσθηκε το προστώο του τζαμιού, αποκαταστάθηκαν τοιχογραφίες στο εσωτερικό του, και υποθεμελιώθηκε και συντηρήθηκε το κυρίως κτήριο με εμφανή στον επισκέπτη τα παλιά τμήματα επιχρισμάτων και διακοσμητικών στοιχείων. Κατά την ανασκαφή που προηγήθηκε της υποθεμελίωσης, αποδείχτηκε ότι το τέμενος είναι χτισμένο πάνω από παλαιοχριστιανικά ερείπια. Κάτω δε από αυτά ανασκάφηκε αρχαϊκό νεκροταφείο.
Σύγχρονη ιστορία
Το μουσουλμανικό τέμενος είχε καταγραφεί ως ερείπιο στα αρχεία της ανταλλάξιμης περιουσίας το 1966. Κηρύχτηκε διατηρητέο το 1981 ενώ πέρασε στην ιδιοκτησία του υπουργείου Πολιτισμού μόλις το 2003.
Αυτή την περίοδο, ολοκληρώνονται οι εργασίες διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου ενώ στο εσωτερικό του μνημείου πραγματοποιούνται εργασίες υλοποίησης της μουσειολογικής μελέτης που αφορά τη σύγχρονη ιστορία της Λέσβου.
Τα εγκαίνια του «Μπαλή ζαντέ Χασάν Μπέη τζαμί» από την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη αναμένονται το αμέσως επόμενο διάστημα.
Ας σημειωθεί εδώ ότι η Λίνα Μενδώνη κατά την πρόσφατη παρουσία της στο 1ο Πολιτιστικό Forum Ελλάδας – Τουρκίας είχε τονίσει αναφερόμενη στα έργα πολιτισμού μεταξύ των οποίων και αυτά σε οθωμανικά μνημεία στην Ελλάδα: «Ο πολιτισμός δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη τομέα διμερούς συνεργασίας. Αποτελεί ίσως το βαθύτερο και πιο ανθεκτικό πεδίο επικοινωνίας μεταξύ των κοινωνιών μας. Η ιστορία έφερε τους δύο λαούς μας κοντά επί αιώνες, δημιουργώντας αλληλεπιδράσεις, ανταλλαγές, κοινές εμπειρίες και αμοιβαίες επιρροές που αποτυπώθηκαν στη μνήμη, στην τέχνη, στην αρχιτεκτονική, στη γλώσσα και στις ίδιες τις πόλεις και τα τοπία της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτή ακριβώς η ιστορική πολυπλοκότητα καθιστά ακόμη σημαντικότερη την κοινή μας ευθύνη απέναντι στην πολιτιστική κληρονομιά. Η προστασία της δεν είναι μόνο εθνική υποχρέωση. Είναι οικουμενική ευθύνη. Είναι πράξη σεβασμού προς την ιστορική μνήμη και τις μελλοντικές γενιές».
Στρατής Μπαλάσκας
