(για την παρουσίαση του βιβλίου «Ο Αίσωπος Κάποτε και Τώρα», των Δημήτρη
Αναγνωστή και Μάγδας Αναγνωστή- Παπαβάσου και την σχετική έκθεση στον Δήμο
Τρικκαίων)
γράφει ο Χρίστος Καλουντζόγλου
Γράφει ο σπουδαίος καθηγητής της αρχαίας ελληνικής φιλολογίας στο πανεπιστήμιο
της Βιέννης, Albin Lesky, πως ήταν τον 6ο αιώνα προ Χριστού που γεννήθηκε το
ελληνικό μυθιστόρημα κι αυτό το χρωστούμε στον Αίσωπο. Και μάλιστα
συμπληρώνει πως αυτό το ίδιο μυθιστόρημα του Αισώπου, υπήρξε η αρχαιότερη
συλλογή μύθων. Τα σχετικά στοιχεία αναλύονται επαρκώς στο βιβλίο «Ο Αίσωπος
Κάποτε και Τώρα», του Δρ. Δημήτρη Αναγνωστή και της Μάγδας Αναγνωστή-
Παπαβάσου, που παρουσιάστηκε στα Τρίκαλα, συγχρόνως με τα εγκαίνια της
έκθεσης αντικειμένων με θέμα τον Αίσωπο από την προσωπική συλλογή των
συγγραφέων και την έκθεση ζωγραφικής του Νώντα Ρεντζή, ο οποίος ζωντάνεψε το
σύμπαν του Αισώπου με τον δικό του τρόπο.
Η δική μου παρουσία στο πάνελ της εκδήλωσης, που έγινε στις 24 Ιανουαρίου, στο
Μουσείο Τσιτσάνη, στα Τρίκαλα ξεκίνησε με την κατάθεση μιας προσωπικής
εμπειρίας:
Σντ’ παραχούτ’
Απί τν’ Αγιά Παραστσιβγί, του χουργιό τ΄γιατρού, τ΄Αναγνωστή, βαστά η γινιά μ΄. Τσι
γι γιαγιά μ΄, του Μαριάνθ, μ΄ ίλιγι παραμύθια μ΄αθρώπ΄ τσι ζα. Απί τότε που
σαματέβγαν αθρώπ΄, ζα τσι δέντρα.
Σα μπου λεγ΄ τσι γι Αμυρσούδα, γι Αχουλιά, απ΄ένα χωριό κουντά σν΄ Αγιά
Παραστσιβγί, ήνταν ιστουρίγις «από τα παλιά τα χρόνια, τότε που θγιος τσ αθρώπ΄,
τσ΄ ούλα – ζουντανά τσ άψχα – μλούσαν τ’ όνα μι τ΄ άλλου».
Το αλίευσα τούτο από την καταγραφή της Μάγδας Αναγνωστή στο φετινό Λεσβιακό
Ημερολόγιο, με τίτλο «Η Φρόσω Ζούρου, η Λέσβος και ο Αίσωπος». Και μου θύμισε
ντ γιαγιά μ΄, του Μαριάνθ’ , τσι ντ΄γτόν’σα, τ΄Θάλια, που μ’ λέγαν παραμύθια σντ’
παραχούτ, στου πατρικό τσ μάνας ιμ, σν Αγιά Παραστσιβγί.
Να, λοιπόν γιατί έχω την τιμή να βρίσκομαι εδώ: Γιατί ντ ιστουρίγια με τουν πιτνό,
τουν στσύλου τσι ντ΄αλιπού, που έχει καταγράψει στο βιβλίο της η Φρόσω Ζούρου
και την οποία μου θύμισε η Μάγδα Αναγνωστή, και την οποία είχα την τύχη να
ακούσω στου γουνίδ΄, απί ντ γιαγιά μ΄, του Μαριάνθ΄.
«Ένας πιτνός ιλαχτάργι πουλύ να βριθεί στν εξουχή… όμους φουβούνταν τν
αλιπού…» Έτσι ξεκινούσε το παραμύθι. Κι εγώ μεταφερόμουν με την εξιστόρηση στν
εξουχή, ν΄ απαντέχου τουν πιτνό με τουν στσύλου… Το παραμύθι αυτό, θησαυρός
της προφορικής παράδοσης, προέρχεται από το αισώπειο σύμπαν, επιβίωσε μέχρι
τις μέρες μας στη συλλογική μνήμη της κοινότητας στην Λέσβο (και όχι μόνο) και
αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση ενός μύθου παρελθοντικού και παροντικού,
όπως σημειώνουν οι αξιότιμοι συγγραφείς στο βιβλίο.
Οι πίνακες του Ν. Ρεντζή
Τη θαυμάσια τούτη μεταφορά στον κόσμο του παραμυθιού, την ζω μέσα από το
ζωγραφικό σύμπαν του Νώντα Ρεντζή. Ο αυτοδίδακτος ζωγράφος Νώντας αναπλάθει
τον μυθικό κόσμο του Αισώπου και έχοντας ως άξονα ακριβώς τη διαχρονικότητα των
μύθων, μας ταξιδεύει στη δική του παραμυθοχώρα, με τα κρυστάλλινα χρώματα, που
μπορεί να είναι η δική του ιδιαίτερη πατρίδα- ο Δρυμώνας Τριχωνίδας. Κι αυτό είναι
ένα ταξίδι μνήμης και ονείρου στο οποίο μας προσκαλεί με το πινέλο του ο Νώντας
Ρεντζής, απευθυνόμενους σε όσους έχουν καταφέρει στις μέρες μας να διαφυλάξουν
κάτι από την παιδική περιέργεια και τον ενθουσιασμό.
«Ταξίδι μνήμης και ονείρου»
Αναφέρομαι σε ένα τέτοιο και μου έρχεται κατά νου μια σπουδαία παραμυθού (και όχι
μόνο), η Πέπη Δαράκη, γέννημα θρέμμα της λεσβιακής γης, που γράφει στη
μυθιστορηματική αυτοβιογραφία της με τίτλο «Ταξίδι μνήμης και ονείρου», πως στα
παιδικά της χρόνια «οι γητειές και οι μαγείες ήταν ζωντανά στοιχεία της καθημερινής
ζωής. Γεμάτος ήταν ο χρόνος από μαγικά πράματα, που εμείς τα παιδιά τα
θαυμάζαμε, μας δίνανε χαρά, γιατί ήταν γεμάτα μυστήριο». Έτσι περιγράφει τα
παιδικά χρόνια και τη σχέση με τους μύθους η Πέπη Δαράκη. Μέσα σε πέντε – έξι
σειρές αφήνει να αναδυθούν μνήμες, εικόνες, μυρουδιές και θρύλοι. Όπως τα
ένιωσα όλα τούτα κι εγώ … σντ΄ παραχούτ΄, στην Αγία Παρασκευή της Λέσβου.
Τη ρίζα όλων τούτων των μαγικών πραγμάτων, αναζητούν ο Δημήτρης και η Μάγδα,
με το βιβλίο τους, αλλά και τις παράλληλες εκθέσεις- με τους πίνακες του Νώντα
Ρεντζή και τα αντικείμενα που αναφέρονται στον Αίσωπο, που φιλοξενούνται στο
Μουσείο Τσιτσάνη, στα Τρίκαλα. Οι συγγραφείς αναδεικνύουν οπτικές, ακουστικές,
οσφρητικές μνήμες και συνειρμούς, γεμάτες συμβολισμούς. Αυτούς τους
συμβολισμούς που μεταφέρει στις ιστορίες του ο παππούς μας, ο Αίσωπος. Ο
οποίος πριν ακόμα γεννηθεί η Δημοκρατία, στην κλασσική Αθήνα, είχε τον τρόπο να
βάζει τους ακροατές του να σκέφτονται, να αναρωτιούνται, να αναζητούν την ηθική
και την αρετή. Άρα ο παππούς μας ο Αίσωπος, δεν μας άφησε πολύτιμη
παρακαταθήκη μόνο τις ιστορίες του, μα τον σπόρο που έσπειρε ο ίδιος για την
αναζήτηση της ηθικής και του δικαίου.
Από τους μύθους στην ποίηση
Ο Αίσωπος έλεγε τις ιστορίες του τον 6ο αιώνα π.Χ. Από εκείνο πήρε τη σκυτάλη ο
Αριστοφάνης (και όχι μόνο) και στους «Σφήκες», το 422 προ Χριστού, στήνει την
περίφημη δίκη-παρωδία με κατηγορούμενο ένα σκύλο. Η καταγγελία ήταν πως ο
σκύλος έφαγε μόνος του ολότελα, το τυρί το σικελικό. Ήταν μοναχοφάης, δηλαδή.
Μάρτυρες στη δίκη ήταν μια κούπα, το γουδοχέρι, ο τυροτρίφτης, η σχάρα, η χύτρα κι
άλλα σκεύη της κουζίνας. Μια σκηνή που παραπέμπει στους αισώπειους μύθους,
τότε που «που θγιος, τα’ αθρώπ΄, τα’ ούλα – ζουντανά τσ’ άψχα – μλούσαν τόνα μι τ΄
άλλου».
Κάπως έτσι από τους μύθους του Αισώπου φτάνουμε στο ποιητικό σύμπαν του
Αριστοφάνη, όπου όλα, ζωντανά και άψυχα μιλούν το ένα με το άλλο. Τί είναι λοιπόν
οι μύθοι του Αισώπου; Πεζογραφήματα από τη σφαίρα του φανταστικού, ή η σκυτάλη
για ένα ποιητικό σύμπαν, όπως εκείνο του Αριστοφάνη;
Ο Γάλλος ιστορικός Robert Flaceliere στην «Ιστορία της αρχαίας ελληνικής
λογοτεχνίας» και στο κεφάλαιο «προς τη Δημοκρατία», σημειώνει ότι για τους
Γάλλους «ο μύθος ανήκει στην ποίηση, γιατί – όπως γράφει- μας έρχεται αμέσως στο
νου το έργο του Λαφονταίν.». Αλλά, προσθέτει: «Στους Έλληνες άρεσε πάντα να
κλείνουν τα διδάγματα της πείρας σε απολογίες, όπου τα ζώα μιλούν. … Στον 6ον
αιώνα οι μύθοι πολλαπλασιάζονται και κυκλοφορούν με την μορφή σύντομων
διηγήσεων σε πεζό λόγο. Έργο του Αισώπου. Ο μύθος, έτσι, άρπαξε γρήγορα στα
φτερά του στον Αίσωπο», γράφει ο Flaceliere.
…κι από την ποίηση στη Δημοκρατία
Όπως γράφουν ο Δημήτρης και η Μάγδα Αναγνωστή στο βιβλίο τους, ο λόγος του
Αισώπου «στην εκφορά του έχει απήχηση στην εγκεφαλική διεργασία, στην μάθηση
και εμπέδωση της λειτουργίας της μνήμης». Αυτή ακριβώς τη μνήμη που σήμερα
κινδυνεύουμε να απωλέσουμε ως σύγχρονοι Λωτοφάγοι, με διακύβευμα πλέον την
ίδια την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας και του δημοκρατικού συστήματος.
Αν και ο ίδιος ο Αίσωπος έζησε σε μια εποχή κατά την οποία δεν είχε αναπτυχθεί το
δημοκρατικό πολίτευμα, όπως το μελετούσε στην κλασσική Αθήνα, στους αισώπειους
μύθους διακρίνουμε το ηθικό υπόβαθρο στο οποίο στηρίχθηκε η εύρυθμη λειτουργία
της πολιτείας κατά τη δημοκρατική περίοδο. Με αυτή την έννοια αποκτά ιδιαίτερη
σημασία η προειδοποίηση του Αισώπου στον μύθο «Προμηθεύς και άνθρωποι».
Λέει ο Αίσωπος πως έπλασε ο Προμηθέας ανθρώπους και θηρία, κατόπιν εντολής
του Δία. Ο οποίος όμως διαπίστωσε πως τα άλογα ζώα ήταν πάρα πολλά. Ζήτησε,
λοιπόν, από τον Προμηθέα να καταστρέψει μερικά ζώα και από το υλικό τους να
πλάσει καινούριους ανθρώπους. Μόνο που συνέβη το εξής: πλάστηκαν όντα που
είχαν τη μορφή ανθρώπου, αλλά την ψυχή του θηρίου από το οποίο προέρχονταν…
Ας μην κάνουμε το ίδιο λάθος- Ο Αίσωπος μας έχει προειδοποιήσει εγκαίρως …
Ο Αίσωπος Κάποτε και Τώρα, στα Τρίκαλα
Το εξαιρετικό βιβλίο του Δρ. Δημήτρη Αναγνωστή και της Μάγδας Αναγνωστή –
Παπαβάσου είναι μια έκδοση του Μουσείου Τσιτσάνη, με πρόλογο του ομ. Καθηγητή
ΕΚΠΑ Ιωάννη Θ. Μάζη. Ο σχεδιασμός και η επιμέλεια της έκθεσης έγινε από την
Μάγδα Αναγνωστή, η οποία επιμελήθηκε και τις δύο εκθέσεις στο Μουσείο Τσιτσάνη-
την έκθεση αντικειμένων με θέμα τον Αίσωπο, που προέρχονται από την προσωπική
τους συλλογή και την έκθεση με τους πίνακες του Νώντα Ρεντζή, με θέμα τους
αισώπειους μύθους. Οι πίνακες που εκτίθενται στο Μουσείο περιλαμβάνονται σε ένα
προσεγμένο «ιντερμέτζο» του βιβλίου, με θέμα «Ο Αίσωπος, ο Νώντας Ρεντζής και η
τέχνη των ναϊφ».
Ο Δήμαρχος Τρικκαίων, Νικόλας Σακκάς, στον χαιρετισμό του, αναφέρει ότι η έκθεση
στο Μουσείο Τσιτσάνη για τον Αίσωπο και η έκδοση του βιβλίου είναι μια
πρωτοβουλία που «φωτίζει πτυχές της ιστορίας και της λογοτεχνίας μας, ενώ
παράλληλα αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίον ένα Έλληνας μύστης της γνώσης
κατόρθωσε να ταξιδέψει πέρα από σύνορα και εποχές»
Το βιβλίο προλογίζει ο καθηγητής Ιωάννης Μάζης, ο οποίος μίλησε και στην
εναρκτήρια εκδήλωση. Μεταξύ άλλων ο κ. Μάζης επισήμανε ότι «η σημειολογική
προσέγγιση των μύθων του Αισώπου επιτρέπει να εξεταστούν όχι μόνο ως αφήγηση,
αλλά ως σύστημα συμβόλων που αναπαριστούν αξίες και ιδέες. Κάθε ζώο,
αντικείμενο ή συμπεριφορά στον μύθο λειτουργεί ως σημείο που παραπέμπει σε
ευρύτερες ηθικές και κοινωνικές έννοιες. Μελετώντας βασικούς μύθους του Αισώπου
μπορούμε να κατανοήσουμε με ποιον τρόπο το παιδί οδηγείται σε δομημένη ηθική
σκέψη χωρίς αναγκαστική καθοδήγηση, αλλά μέσω παρατήρησης, ταύτισης και
κριτικής διεργασίας».
Στο πάνελ των ομιλητών ήταν και ο πρώην βουλευτής Σάκης Παπαδόπουλος, ο
οποίος αναφέρθηκε στο σημαντικό έργο των συγγραφέων και στην πρόθεσή τους να
δωρίσουν στην ιδιαίτερη πατρίδα της Μάγδας Αναγνωστή- Παπαβάσου τους πίνακες
του Νώντα Ρεντζή και τα αντικείμενα για τον Αίσωπο, που ανήκουν στην προσωπική
συλλογή της οικογένειας Αναγνωστή. Πληροφορούμαστε μάλιστα ότι ήδη ο Δήμος
Τρικκαίων προετοιμάζει ειδική αίθουσα στη νέα πινακοθήκη, όπου θα στεγαστούν τα
έργα που προέρχονται από την προσωπική συλλογή της οικογένειας Αναγνωστή.
Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με τη συμμετοχή της παιδικής – εφηβικής χορωδίας του
Δημοτικού Ωδείου, υπό τη διεύθυνση της μαέστρου Ελένης Ζιάκα.
Η έκθεση των πινάκων του Νώντα Ρεντζή και εκείνη με τα αντικείμενα που
αναφέρονται στο αισώπειο σύμπαν (και η οποία κρύβει πολλές εκπλήξεις για τον
επισκέπτη), φιλοξενούνται στο Μουσείο Τσιτσάνη μέχρι τον Σεπτέμβριο. Το
ενδιαφέρον για την έκθεση είναι σημαντικό και γι αυτό η διοίκηση του Μουσείου
Τσιτσάνη (που εκτιμά ότι ο Αίσωπος θα προσελκύσει περίπου 20 χιλιάδες
επισκέπτες) εξετάζει το ενδεχόμενο παράτασης των εκθέσεων.
