γράφει ο Δημήτρης Χαλκιώτης*
Αγαπητοί αναγνώστες – Στις καθημερινές μας συζητήσεις η πολιτική είναι το θέμα που πάντα «ανάβει» τα αίματα. Συνήθως μιλάμε για το «ποιος» είπε τι και το «τι» έγινε σε μια συνεδρίαση, όμως σπάνια αναρωτιόμαστε για το βαθύτερο «γιατί». Γιατί ένας πολιτικός αλλάζει συμπεριφορά μόλις πάρει την εξουσία; Γιατί εμείς οι ίδιοι, ως πολίτες, συχνά παρασυρόμαστε από μεγάλα λόγια ή μένουμε προσκολλημένοι σε παλιές συνήθειες; Η Πολιτική Ψυχολογία είναι το εργαλείο μας. Αντλώντας γνώσεις από την κοινωνική και γνωστική ψυχολογία, θα προσπαθήσουμε να ερμηνεύσουμε την πολιτική συμπεριφορά ηγετών και πολιτών. Θα εξερευνήσουμε έννοιες όπως το υποσυνείδητο, ο λαϊκισμός, η ψυχολογία της μάζας, αλλά και το γνωστό σε όλους μας πελατειακό σύστημα. Σκοπός μας είναι να κατανοήσουμε καλύτερα τους μηχανισμούς της εξουσίας, αλλά κυρίως τις δικές μας αντιδράσεις ως μέλη αυτής της κοινωνίας. Σας προσκαλούμε να μας ακολουθήσετε σε αυτό το εβδομαδιαίο «ταξίδι» στην ανθρώπινη ψυχή και την πολιτική πράξη. Καλή ανάγνωση!
Η Λογική του Συμφέροντος: Πώς παίρνουμε αποφάσεις;
Ξεκινάμε σήμερα το ταξίδι μας στην Πολιτική Ψυχολογία, προσπαθώντας να απαντήσουμε στο βασικό ερώτημα: τι είναι αυτό που ωθεί έναν πολιτικό να πάρει μια συγκεκριμένη απόφαση ή έναν πολίτη να επιλέξει μια παράταξη; Η απάντηση βρίσκεται στην εφαρμογή της ανθρώπινης ψυχολογίας στη μελέτη της πολιτικής, ένας κλάδος που προσπαθεί να ερμηνεύσει την πολιτική συμπεριφορά με μια ευρεία θεώρηση. Αυτή η επιστήμη δεν είναι αποκομμένη· αντλεί τα θεωρητικά της εργαλεία από την κοινωνική ψυχολογία, τη γνωστική ψυχολογία, αλλά και την κοινωνική ανθρωπολογία.
Για να καταλάβουμε την πολιτική στην πράξη, πρέπει πρώτα να διακρίνουμε τη διαφορά μεταξύ κρίσης και απόφασης. Εμείς, ως πολίτες, κρίνουμε συνεχώς τα δρώμενα (διάκριση μεταξύ απόφασης και κρίσης), όμως η κρίση μας δεν έχει άμεσες συνέπειες για τη ζωή των άλλων. Αντίθετα, η απόφαση των πολιτικών επηρεάζει άμεσα τη ζωή όλων μας. Κάθε απόφαση σημαίνει «επιλογή» και κουβαλάει πάντα ένα κόστος και ένα όφελος. Στην τοπική μας κοινωνία, κάθε υπογραφή ενός αρμοδίου για ένα έργο ή μια επιδότηση είναι μια τέτοια επιλογή που επηρεάζει το «ανθρωποσύστημά» μας. Το ανθρωποσύστημα ορίζεται ως το σύνολο δύο ή περισσότερων ανθρώπων που έχουν κοινή στοχοθεσία και δρουν με συγκεκριμένες διαδικασίες και δομή για να πετύχουν ένα αποτέλεσμα.
Εδώ εισέρχεται ο Οικονομικός Ορθολογισμός. Ενώ ο γενικός ορθολογισμός είναι η συνολική φιλοσοφική κατεύθυνση που δέχεται τη λογική σκέψη ως γνώμονα , ο οικονομικός ορθολογισμός στην πολιτική καθορίζεται από δύο σκληρά κριτήρια: την ικανοποίηση του ατομικού συμφέροντος και τη μεγιστοποίηση του ατομικού οφέλους. Αυτό μας οδηγεί στη Θεωρία της Δημόσιας Επιλογής. Η θεωρία αυτή βασίζεται στην ιδέα πως τα άτομα που κατέχουν δημόσιες θέσεις συχνά παίρνουν αποφάσεις σύμφωνα με τα δικά τους συμφέροντα, όπως η δύναμη και η επιρροή, και όχι για να μεγιστοποιούν την κοινωνική ευημερία.
Τι είναι όμως η κοινωνική ευημερία; Ευρύτερα σημαίνει ευμάρεια, ευζωία και άνετη διαβίωση. Ως κοινωνικοοικονομικός όρος αναφέρεται στη βελτίωση των συνθηκών ζωής μιας κοινωνίας. Όμως, η ατομική ευημερία —η άνετη διαβίωση σε επίπεδο ατόμου— είναι αυτή που συχνά κερδίζει τη μάχη στις επιλογές μας. Η Πολιτική Ψυχολογία μελετά γιατί οι άνθρωποι συμπεριφέρονται έτσι, τι ρόλο παίζει η προσωπικότητα στη λήψη αποφάσεων και πώς τα κίνητρα επηρεάζουν τη στάση πολιτικών και πολιτών. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών είναι το πρώτο βήμα για να γίνουμε πιο συνειδητοποιημένοι πολίτες.
Στο επόμενο άρθρο:Αφού είδαμε πώς το ψυχρό συμφέρον και ο ορθολογισμός καθορίζουν τις αποφάσεις, την επόμενη εβδομάδα θα δούμε πώς η πολιτική «χαϊδεύει» τα αυτιά μας μέσω του Λαϊκισμού και πώς συνδέεται με το υποσυνείδητό μας.
*Χαλκιώτης Δημήτριος (DipED, MA, PhD) Καθηγητής-Σύμβουλος Σπουδών ΕΛΛ. ΑΝ. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ Τακτικό Διδακτικό Μέλος στο ΕΚΔΔΑ
