Με αφορμή την ημερίδα που πραγματοποιείται στη Μυτιλήνη με αντικείμενο τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης Εθνικής Στρατηγικής για τη Νησιωτικότητα, η ιστορικός και διευθύντρια του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, Μαρία Ρεπούση, μιλά για τις προκλήσεις και τις προοπτικές των νησιωτικών κοινωνιών. Σε μια συγκυρία όπου τα νησιά καλούνται να διαχειριστούν σύνθετες κοινωνικές, οικονομικές και γεωπολιτικές πιέσεις, αναδεικνύει τη σημασία ενός μακροπρόθεσμου, ανθρωποκεντρικού σχεδιασμού, αλλά και τη δυναμική που μπορεί να δημιουργήσει η συνεργασία φορέων του ευρύτερου προοδευτικού χώρου. Η ίδια εξηγεί γιατί η νησιωτικότητα αποτελεί ζήτημα δημοκρατίας και κοινωνικής συνοχής, ποιο μήνυμα εκπέμπει η επιλογή της Μυτιλήνης ως τόπου διεξαγωγής της ημερίδας και ποια θα ήταν, κατά την άποψή της, η πραγματική επιτυχία αυτής της πρωτοβουλίας.
Η νησιωτικότητα δεν αποτελεί απλώς ένα γεωγραφικό χαρακτηριστικό της χώρας μας. Είναι ένα σύνθετο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό ζήτημα, το οποίο απαιτεί στοχευμένες δημόσιες πολιτικές, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και, κυρίως, τη συμμετοχή των ίδιων των τοπικών κοινωνιών. Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση μιας βιώσιμης και ανθρωποκεντρικής αναπτυξιακής στρατηγικής, που θα λαμβάνει υπόψη τόσο τον νησιωτικό χαρακτήρα της Ελλάδας όσο και τη μοναδικότητα κάθε νησιού, αποτελεί προϋπόθεση για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και την ευημερία των κατοίκων τους.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η ημερίδα που πραγματοποιείται στη Μυτιλήνη. Δεν πρόκειται για μια ακόμη θεματική συζήτηση, αλλά για μια συνειδητή προσπάθεια να ανοίξει ένας ουσιαστικός διάλογος γύρω από την ανάγκη διαμόρφωσης μιας Εθνικής Στρατηγικής για τη Νησιωτικότητα. Μιας στρατηγικής που δεν θα αντιμετωπίζει τα νησιά ως «εξαιρέσεις» ή «ειδικές περιπτώσεις», αλλά ως ισότιμο και αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και οικονομικής ζωής της χώρας.
Η επιλογή της Μυτιλήνης ως τόπου διεξαγωγής της ημερίδας έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Λέσβος είναι ένα νησί με μακρά ιστορία, πλούσιο πολιτισμικό και φυσικό απόθεμα, αλλά και με έντονη εμπειρία κρίσεων τα τελευταία χρόνια. Από το προσφυγικό ζήτημα μέχρι τις πιέσεις στην τοπική οικονομία και τις ανισότητες στην πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες, η τοπική κοινωνία της Λέσβου έχει βρεθεί συχνά στην πρώτη γραμμή. Παρ’ όλα αυτά, έχει επιδείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα, κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη, στοιχεία που καθιστούν το νησί σημείο αναφοράς για τη συζήτηση γύρω από τη νησιωτικότητα.
Για εμάς στο Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, η νησιωτικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με οριζόντιες πολιτικές που αγνοούν τις ιδιαιτερότητες κάθε τόπου. Κάθε νησί έχει τη δική του φέρουσα ικανότητα, τη δική του κοινωνική σύνθεση, τους δικούς του φυσικούς και πολιτιστικούς πόρους. Ενέργεια, νερό, βιοποικιλότητα, πολιτιστική κληρονομιά, ακόμη και σπάνιοι φυσικοί πόροι, απαιτούν διαφορετικές, καινοτόμες και προσαρμοσμένες πολιτικές. Μια σύγχρονη εθνική στρατηγική οφείλει να λαμβάνει υπόψη όλες αυτές τις παραμέτρους, συνδυάζοντας την περιβαλλοντική βιωσιμότητα με την κοινωνική δικαιοσύνη.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται αυτή η συζήτηση. Η ημερίδα στη Μυτιλήνη συνδιοργανώνεται από το ινστιτούτο μας το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, από το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών – ΕΝΑ, το Ινστιτούτο Ερευνών και Πολιτικής Στρατηγικής – ΙΝΕΡΠΟΣΤ σε συνεργασία με το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Πρόκειται για ινστιτούτα που εγγράφονται στον ευρύτερο προοδευτικό χώρο χωρίς ωστόσο να έχουν κοινές κομματικές αναφορές.
Αυτό από μόνο του στέλνει ένα σαφές πολιτικό μήνυμα. Όταν ο προοδευτικός χώρος επιλέγει να συνεργαστεί πέρα από στενά κομματικά σύνορα, δεν περιορίζεται σε συμβολικές κινήσεις. Μπορεί να παράγει πολιτικές ιδέες, τεκμηριωμένες προτάσεις και δημόσιο λόγο με ουσιαστικό κοινωνικό αντίκτυπο. Σε μια περίοδο όπου η πολιτική συχνά εγκλωβίζεται σε αντιπαραθέσεις χωρίς περιεχόμενο, τέτοιες συμπράξεις δείχνουν ότι υπάρχει χώρος για συνθέσεις και κοινές απαντήσεις σε πραγματικά προβλήματα. Αυτή το μήνυμα νομίζω ότι στέλνει και το τραπέζι με την παρουσία πολιτικών αρχηγών από το χώρο της προοδευτικής αντιπολίτευσης.
Η συμμετοχή εκπροσώπων της τοπικής αυτοδιοίκησης, της περιφέρειας, της ακαδημαϊκής και ερευνητικής κοινότητας, των επιχειρήσεων και της κοινωνίας των πολιτών ενισχύει ακριβώς αυτή τη λογική. Η παρουσία δημάρχων από διαφορετικά νησιά, αλλά και πολιτικών προσώπων σε εθνικό επίπεδο, υπογραμμίζει την ανάγκη η νησιωτικότητα να αντιμετωπιστεί ως εθνικό –και ταυτόχρονα ευρωπαϊκό– ζήτημα πολιτικής.
Η φιλοδοξία της συνάντησης στη Μυτιλήνη είναι να αποτελέσει την απαρχή μιας ευρύτερης εθνικής διαβούλευσης για τη νησιωτικότητα. Να ακουστούν οι φωνές των τοπικών κοινωνιών, να καταγραφούν οι εμπειρίες και οι καλές πρακτικές, αλλά και να αναδειχθούν τα αδιέξοδα του σημερινού μοντέλου. Για εμάς, αυτός ο διάλογος δεν μπορεί να είναι αποκομμένος από τους ανθρώπους που ζουν και εργάζονται στα νησιά.
Τελικά, η νησιωτικότητα είναι ένας καθρέφτης των επιλογών μας ως κοινωνία. Το αν θα επενδύσουμε σε ένα μοντέλο ανάπτυξης που σέβεται τον άνθρωπο και το περιβάλλον ή αν θα συνεχίσουμε να αναπαράγουμε ανισότητες. Και σε αυτή τη συζήτηση, η Λέσβος και η Μυτιλήνη έχουν πολλά να συνεισφέρουν.
Τι θα θεωρούσατε επιτυχία γι’ αυτήν την ημερίδα;
Πρώτον, αν συμβάλει στο να αναδειχθεί η νησιωτικότητα ως ένα κεντρικό πολιτικό και κοινωνικό ζήτημα και όχι ως μια ειδική ή περιφερειακή υπόθεση. Αν από τη Μυτιλήνη φύγει το μήνυμα ότι τα νησιά δεν χρειάζονται αποσπασματικές λύσεις, αλλά μια συνεκτική, μακροπρόθεσμη εθνική –και ευρωπαϊκή– στρατηγική που να λαμβάνει υπόψη τις πραγματικές συνθήκες ζωής των κατοίκων τους.
Δεύτερον, αν καταφέρει να φέρει σε ουσιαστικό διάλογο ανθρώπους και φορείς που συνήθως δεν συναντιούνται στο ίδιο τραπέζι: την τοπική αυτοδιοίκηση, την επιστημονική κοινότητα, τους κοινωνικούς φορείς και την πολιτική εκπροσώπηση. Η ανταλλαγή εμπειριών από διαφορετικά νησιά και διαφορετικές κλίμακες διακυβέρνησης μπορεί να παράγει γνώση και προτάσεις που έχουν πραγματικό αντίκτυπο.
Και τρίτον, αν αυτή η συνάντηση αποτελέσει την αφετηρία μιας ευρύτερης διαδικασίας και όχι ένα μεμονωμένο γεγονός. Αν δηλαδή ανοίξει ένας σταθερός δίαυλος συνεργασίας και διαβούλευσης, όπου ο προοδευτικός χώρος, πέρα από κομματικά σύνορα, μπορεί να συνθέτει ιδέες και να παράγει πολιτικές για τη νησιωτικότητα με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης και βιωσιμότητας. Αν από τη Μυτιλήνη ξεκινήσει μια τέτοια πορεία, τότε θα μπορούμε να μιλάμε για πραγματική επιτυχία.
