«μη ανθρώπινα ζώα» / «non-human animals»
γράφει η Χριστίνα-Ινώ Αποστόλου
To XENO 2026, επιστρέφει με κεντρικό θεματικό άξονα τα ‘’μη ανθρώπινα ζώα’. Αφορμάται κατά κύριο λόγο από το λογοτεχνικό ρεύμα του νατουραλισμού και το χρησιμοποιεί ως πλατφόρμα πάνω στην οποία θα ανοίξουν μια σειρά διαλόγων γύρω από την πρωτόγονη κτηνωδία του ανθρώπου, τη μεταβολή του λογοτέχνη/καλλιτέχνη σε επιστήμονα, σε ανατόμο της κοινωνίας και θεραπευτή της μέσω της ανάδειξης της κοινωνικής παθογένειας, στην ποιητική μιας ριζικής σχέσης του με τη φύση, αλλά και τέλος στο μη ανθρώπινο μορφολογικά, στην ξένη φόρμα, στο τερατούργημα.
Η επιμελητική θεματική απλώνει από και προς τα έργα των καλλιτεχνών και τα επιμελητικά υποσύνολα, θέλοντας στο τέλος να σχεδιάσει μια ζούγκλα Άλλων ζώων μέσα στο αλλόκοσμο τοπίο του Απολιθωμένου Δάσους Σιγρίου. Με τη χρήση του όρου «μη ανθρώπινα ζώα / non-human animals», η φιλοσοφία και η βιοηθική, εξαιρώντας τον homo sapiens, στοχεύουν στην απομάκρυνση από την ανθρωποκεντρική θεώρηση, υπογραμμίζοντας ότι και οι άνθρωποι είναι βιολογικά ζώα, διαχωρίζοντας ταυτόχρονα το είδος από τα υπόλοιπα για ηθικούς λόγους. Στη νατουραλιστική λογοτεχνία, στη Γαλλία των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα, γίνεται φανερή η σύνδεση των έργων με τη βιομηχανική επανάσταση και στη συνέχεια με την επιστημονική ανάπτυξη, κυρίως της βιολογίας.
Όταν ο Charles Darwin, το 1859, διατυπώνει ότι ανάμεσα στα ζώα υπάρχει ένας συνεχής αγώνας για την ύπαρξη που καταλήγει στην επιβίωση του ικανότερου σύμφωνα με τη διαδικασία της φυσικής επιλογής και στη συνέχεια, το 1871, θα υποστηρίξει την καταγωγή του ανθρώπου από τον πίθηκο, θα προκαλέσει μεγάλη αναστάτωση και θα αποτελέσει διαμορφωτικό παράγοντα για τον νατουραλισμό εν γένει, αλλά και για τη θέση και τη στάση του τότε σύγχρονου ανθρώπου μέσα στο οικοσύστημα. Θα αποτελέσει σπουδαία κατεύθυνση για τον άνθρωπο του μέλλοντος, την συχνά υπό κρίση ταυτότητά του και την άγρια αξίωσή του σε μια κάθετη δομή. Το ρεύμα του νατουραλισμού είναι αντιρομαντικό και αντιαισθητικό· παρουσιάζει τον άνθρωπο ως κτήνος και διατυπώνει ότι ο άνθρωπος, καθορισμένος από την κληρονομικότητά του -είτε αυτή που του έχει κληροδοτηθεί βιολογικά είτε από το περιβάλλον του- προβάλλει την κτηνωδία του και όταν έρχεται σε αντιπαλότητα με τα μη ανθρώπινα ζώα, οδηγείται με βαρβαρότητα στην κακοποίηση των δεύτερων. Ωστόσο από τον Darwin μέχρι σήμερα, η απόσταση δεν είναι γραμμική.
Η Lynn Margulis, θεωρητικοποιώντας τη συμβίωση ως κινητήρια δύναμη της εξέλιξης, ανατρέπει την αγωνιστική λογική της φυσικής επιλογής· η ζωή δεν εξελίσσεται μόνο μέσα από τον ανταγωνισμό, αλλά κυρίως μέσα από την αλληλεξάρτηση, τη συγχώνευση, την αμοιβαία μεταμόρφωση. Ο οργανισμός δεν είναι πλέον μονάδα, είναι κοινότητα. Η Haraway προτείνει να κατοικήσουμε την αναστάτωση: με την έννοια των «συντρόφων-ειδών» (companion species) και αργότερα με τη θεωρία του Chthulucene, επαναπροσδιορίζει τον χρόνο και τον τόπο της συνύπαρξης, επιστρέφοντας τον άνθρωπο στο πλέγμα των σχέσεων που τον συγκροτούν, μαζί με μικροοργανισμούς, μύκητες, ζώα, τοπία, ιστορίες.
Αυτές οι θεωρήσεις δεν αποκαθηλώνουν τον άνθρωπο· τον τοποθετούν εκ νέου μέσα σε ένα οικοσύστημα συνύπαρξης όπου το ανθρώπινο και το μη ανθρώπινο διαπλέκονται σε αδιαχώριστες οντολογίες. Το απολιθωμένο δάσος της Λέσβου, ένα τοπίο όπου το βιολογικό έχει γίνει γεωλογικό, όπου η ζωή έχει εγγραφεί στην πέτρα, γίνεται ο πιο κατάλληλος χώρος για να ερωτηθούμε ποια είναι τα όρια του (μη-)ανθρώπινου ζώου; ποιο σώμα αφήνει ίχνος; ποιές είναι οι νέες μυθολογίες που θα μπορέσουμε να αφηγηθούμε;
Τα «μη ανθρώπινα ζώα» ως θεματική περιγράφουν στον παρόντα χρόνο δύο αντιθετικές εκδοχές· την υπέροχη πολλαπλότητα των μη ανθρώπινων υπάρξεων και την ανθρώπινη βαρβαρότητα που τις απειλεί. Η κτηνωδία του ισχυρότερου απέναντι στο μικρό, στο ξένο, στο Άλλο, δεν εξαντλείται στην micro ή mega πανίδα· είναι η ίδια λογική που καταλήγει σε γενοκτονικές καταστροφές, σε αφανισμούς ειδών και πολιτισμών, σε ιστορίες που επαναλαμβάνονται με διαφορετικά ονόματα. Μέσα από αυτό το αφήγημα διακρίνεται η πεποίθηση ότι η αναγνώριση του Άλλου ζώου είναι προϋπόθεση για οποιαδήποτε μορφή κοινής ζωής.
Στο πλαίσιο μίας συνάθροισης αποσπασματικού λόγου και θραυσμάτων τέχνης, μέσα από ένα σπονδυλωτό πρόγραμμα δράσεων που συνοψίζονται στην πρώτη εβδομάδα του Αυγούστου, τα «μη ανθρώπινα ζώα» ως επιμελητική επισήμανση θα έρθουν σε επαφή με έναν σύγχρονο νατουραλισμό. Θα ερευνήσουν τον άνθρωπο ως θύτη, θύμα, τέρας· τη σχέση της αθλιότητάς του με τη διάθεση εξουσίας του και το κάθε τι μη ανθρώπινο.
Θα χρησιμοποιήσουν λεξιλόγιο ποιητικής και φρίκης μεταξύ της ανθρώπινης και μη κατάστασης και θα αποστασιοποιήσουν τον παρατηρητή από την καταγωγή του. Στο πλαίσιο των δράσεων του διαθεματικού φεστιβάλ σύγχρονης τέχνης Xeno, περιλαμβάνεται μια έκθεση με τη συμμετοχή καλλιτεχνών, live acts σε απρόσμενα μέρη όπως την εκκλησία του χωριού, επιμελητικά υποσύνολα γύρω από τον κινηματογράφο, performances και ένα ευρύ πρόγραμμα εκπαιδευτικών δράσεων.
Οι δράσεις απλώνονται σε όλο το χωριό. Μέρος της έκθεσης λαμβάνει χώρα στο Απολιθωμένο Πάρκο Πλάκας, με την ευγενική συνεργασία και υποστήριξη του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου, λίγα μέτρα έξω από τον οικισμό του χωριού. Οι προβολές και οι εστιασμένοι συμποσιακοί διάλογοι πραγματοποιούνται στο ελεύθερο και ανοιχτό σινεμά στην αγορά του χωριού.
